رویترز خبري آژانس په یوه راپور کې دا موضوع څېړلې، چې آیا ایران له حقوقي پلوه کولی شي له هرمز تنګي څخه د تېرېدونکو بېړیو پر تګ راتګ پیسې وضع کړي او که نه؟!.

د راپور له مخې؛ تهران هڅه کوي، چې د بېړیو پر تګ راتګ د پیسو د وضع کولو له لارې په هرمز تنګي کې له سپاه پاسداران سره پر همغږۍ ډېره نوره څارنه هم رامنځته او د بېړیو خوندي تګ راتګ ډاډمن کړي.

هرمز تنګی څه ډول سیمه ده؟

هرمز تنګی هغه اوب‌‌لاره ده، چې فارس خلیج له عمان خلیج سره نښلوي او د ایران او عمان په سمندري اوبو کې پروت دی. دا د نړۍ د انرژۍ د لېږد لویه‌لار ګڼل کیږي، چې د نړۍ شاوخوا ۲۰ سلنه تېل ترې تېرېږي.

د دې اوب‌‌لارې اوږدوالی شاوخوا ۱۶۷ کیلومټره دی او په یوه نرۍ برخه کې د بېړیو د تګ راتګ دوه بېلابېلې لارې د حایل سیمې په توګه لري.

د رویترز د څرګندونو له مخې؛ ایران د امریکا او اسرائیلو له بریدونو وروسته دا لار په عملي ډول محدوده کړې او د کړکېچ د پای ته رسېدا د شرطونو په توګه یې په کې پر تګ راتګ د پیسو غوښتنه کړې؛ خو د دې پیسو د عملي اخیستلو څرنګوالی تر دې دمه روښانه نه‌دی.

نړیوال قانون څه وايي؟

د سمندرونو د حقونو په اړه د ملګرو ملتونو کنوانسیون، چې په۱۹۸۲ ز.کال کې تصویب شوی او له ۱۹۹۴ راپدېخوا پلی کیږي؛ په نړیوالو تنګیو کې بې‌خنډه «ټرانزیټي تګ» حق ډاډمنوي.

دغه سمندري هوکړه ساحلي هېوادونو ته اجازه ورکوي، چې د خپلو سمندري اوبو په حدودو کې تګ راتګ تنظیم کړي؛ خو باید د بېړیو بې‌ضرره او آزاد تګ راتګ هم ډاډمن کړي.

خو ایران او امریکا دا کنوانسیون نه‌دی لاسلیک کړی، چې حقوقي بحثونه نور هم پېچلې کوي.

د پیسو وضع کولو احتمالي ستونزې

رویترز راپور ورکوي، چې د ملګرو ملتونو د سمندرونو د قانون د پلي کولو لپاره مستقیم اجرائیوي میکانیزم نشته. که څه هم نړیوالې محکمې پرېکړې کولی شي؛ خو د پلي کېدا مستقیم ځواک نه‌لري.

دغه راز هېوادونه او شرکتونه کولی شي د بېړیو د لارو پر بدلولو یا د هغو بنسټونو پر ضد د هدفمندو بندیزونو له لارې، چې له دې پیسو سره تړاو ولري؛ د دې کړنې مخه ونیسي.

دغه راپور زیاتوي، چې ځینې شرکتونه اوس له هرمز تنګي څخه د تېرېدا بدیلې لارې ارزوي.

له ۴۰ ورځنۍ تحمیلي جګړې وروسته د ایران او امریکا ترمنځ خبرې په شکمنه فضا کې پرته له کومې ځانګړې هوکړې پای ته ورسیدې.

د ایران بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقايي په یوه رسنیز کنفرانس کې ویلي، چې دواړه لوري پر ځینو مسلو هوکړې ته ورسېدل؛ خو په ۲ یا ۳ اصلي مسلو کې یې بېلابېل نظرونه درلودل، چې په پای کې خبرې کومې پایلې ته ونه‌رسېدلې.

بقايي ویلي، چې دا خبرې په خورا حساسو شرایطو کې او له اوږدې جګړې وروسته ترسره شوې؛ ځکه دا طبیعي ده، چې نشي کولی د خبرو له پیل سره سم هوکړې ته ورسیږي.

د هغه خبرې د دې خبرو اترو پېچلې ننګونې راښکاره کوي.

د ایران بهرنیو چارو وزارت ویاند د دې خبرو اترو په لړ کې راپورته شویو نویو مسلو ته هم نغوته(اشاره) کړې ده. په ځانګړي توګه د هرمز تنګي حساسه مسله، چې خپلې پېچلتیاوې یې درلودې.

دغه راز هغه ټینګار کړی، چې ډیپلوماسي هیڅکله نه‌دریږي او دا بهیر د ملي ګټو د ساتنې لپاره یوه اړینه وسیله ده.

له ۲۱ ساعتونو سختو خبرو اترو وروسته د امریکا د ولسمشر مرستیال جي‌ډي‌وینس پر مشرۍ د امریکا مذاکراتي ډله پرته له دې، چې یوې هوکړې ته ورسیږي؛ له پاکستان څخه ووته او امریکا ته روانه شوه.

اسماعیل بقايي دا هم ویلي، چې له اوسنیو ننګونو سره – سره، خبرې به دوام ومومي او ایران هڅه کوي، چې د ډیپلوماسۍ له لارې خپلې ملي ګټې خوندي کړي.

ایران له امریکا سره د دوه اوونیو لپاره پر اوربند هوکړه کړې، چې موخه یې د کړکېچ کمول او په سیمه کې د تاوتریخوالي د پراخېدا مخنیوی دی.

دا هوکړه له هغې وروسته رامنځته شوې، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په ټروټ‌پاڼه کې ولیکل؛ که تهران د هرمز تنګي بېرته پرانېستلو ته چمتو شي؛ واشنګټن به پر ایراني ودانیزو بنسټونو خپل له ګواښه ډک بریدونه وځنډوي.

ټرمپ څرګنده کړې: «ما منلې، چې د دوه اوونیو لپاره بریدونه وځنډوم؛ په‌دې شرط، چې ایران هرمز تنګی بېرته پرانیزي.»

هغه له دې مخکې خبرداری ورکړی و، چې « نن شپه به یو تمدن له منځه ولاړ شي.»

دا لنډمهالی د دوه اوونیو اوربند د پاکستان پر منځګړیتوب رامنځته شوی دی.

د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف تائید کړې، چې اوربند به سمدستي نافذ شي او دا چاره به پراخو ډیپلوماټیکو پرمختګونو ته هیلې راوپاروي.

د ایران ملي امنیت عالي شورا هم تائید کړې؛ تهران د اوربند وړاندیز منلی، چې له څو اوونیو کړکېچ وروسته د تاوتریخوالي د کمولو پر لوري د تګ یوه نښه ده.

دغه راز د ایران بهرنیو چارو وزیر سید عباس عراقچي ویلي، چې د هېواد وسله‌وال ځواکونه به په دوه اوونیو کې د هرمز له تنګي د خوندي تګ راتګ زمینه برابره کړي؛ خو په‌دې شرط، چې پر ایران بریدونه ودرول شي.

نوموړی وایي: « که تېری ودرېږي؛ زمونږ ځواکونه به د خوندي تګ راتګ ډاډ ورکړي.»

هغه د هرمز تنګي ته په نغوته( اشاره) کې ویلي؛ د نړۍ شاوخوا پېنځمه برخه تېل ترې لېږدول کېږي.

ایران یاد تنګی له امریکا سره د کړکېچ په غبرګون کې تړلی و، چې ورسره پر نړۍ‌واله کچه د انرژۍ د وړاندې کولو او سمندري امنیت اندېښنې هم راوپارېدلې. د دې لارې بیا پرانېستل؛ که څه هم لنډمهاله تمه ده، خو پر نړۍ‌والو بازارونو به فشار راکم او د پراخې اقتصادي ګډوډۍ مخه ونیسي.

یاد کړکېچ، چې د فبرورۍ میاشتې په وروستیو کې مخ پر پراخېدو شو؛ په منځني ختیځ کې یې پرله‌پسې بریدونه او زیاتېدونکی تاوتریخوالی رامنځته کړ. که څه هم اوربند د جګړې د درېدا اړین پړاو ګڼل کېږي؛ خو مهمې ستونزې( بندیزونه، سیمه‌ییز امنیتي ترتیبات او په سیمه کې د امریکايي ځواکونو شتون) اوس هم حل شوې نه‌ دي.

ټاکل شوې، چې په راتلونکو ورځو کې د ایران او امریکا ترمنځ خبرې پیل شي او پاکستان به د آسانتیاوو برابرونکي رول ولوبوي.

شنونکي څرګندوي؛ دا خبرې به پرېکړه کوونکې وي او دا پوښتنه راپورته کوي، چې آیا دا لنډمهالی اوربند به پر اوږدمهاله هوکړه بدل شي که نه؟!

سره له دې پرمختګه څارونکي خبرداری ورکوي، چې وضعیت اوس هم نازک دی او هر ډول نوی تاوتریخوالی کولی شي ترلاسه شوې لاسته راوړنې چټکې له منځه یوسي.

له دې مخکې امریکایي خبري رسنۍ آکسیوس راپور ورکړی و، چې ایران، امریکا او یو شمېر سیمه‌ییز منځګړي(پاکستان، مصر او سعودي عربستان ) د ۴۵ ورځني اوربند لپاره پر یوې داسې طرحې بحث کوي، چې که اوربند ومنل شي؛ نو د جګړې پای به ورسره ډاډمن شي.