په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي دفتر یا یوناما د بشري حقونو نړیواله ورځ د افغانانو د اساسي آزادیو او اساسي حقونو د ساتنې د اړتیا پر تکرارولو ونمانځله او څرګندوي، چې بشري حقونه د خلکو د وقار، فرصت او امنیت لپاره “ورځنۍ اړتیاوې” دي.

یوناما ټینګار کوي، چې بشري حقونه یوازې خلاصې مفکورې ندي، بلکې هغه شرایط دي، چې یو معنا لرونکی ژوند؛ ښوونه، روغتیا، کار، د بیان آزادي او په ټولنه کې د ګډون لپاره لاسرسی برابروي.

یوناما خبرداری ورکړی، چې ډېری افغانان اوس هم له دې اساسي حقونو څخه بې برخې دي. په ځانګړي توګه له شپږم ټولګي پورته نجونې او ښځې د زده‌کړې، کارموندنې او ټولنیزو فعالیتونو په برخه کې له سختو محدودیتونو سره مخ دي، چې سربېره پر دې د هېواد اوږدمهاله امکانات هم اغېزمن کوي.

په افغانستان کې د یوناما سرپرسته جورجټ ګانیون ویلي: “ښځې او نجونې د روغتیا، کار او په ټولنیز ژوند کې د ګډون په څېر ورته برخو کې له سختو بندیزونو سره مخ دي، چې د دوی اساسي حقونه او د هېواد راتلونکی کمزوری کوي. روغتیایي چوپړ ته کمزوری لاسرسی کورنۍ زیانمنوي او ګاونډیان بې واکه کوي. ډېری افغانان په غیر ارادي ډول هېواد ته راستنیږي.”

یوناما ټینګار کړی، چې افغان چارواکي باید د نړیوالو بشري حقونو له مکلفیتونو سره د مطابقت لپاره عملي ګامونه پورته کړي؛ ځکه، چې له بشري حقونو سره مطابقت نه یوازې قانوني دنده ده، بلکې د سولې، پرمختګ او عامه باور لپاره عملي لار هم ده. یوناما له افغان چارواکو، بنسټونو او نړیوالو همکارانو غوښتي، چې بشري حقونه د هېواد د ثبات اوهیلې د لارې بنسټ جوړ کړي.

دا ورځ په داسې وخت کې راځي، چې د بشري حقونو مسله د افغانستان او نړیوالې ټولنې ترمنځ یوه نا حل شوې مسله پاتې ده او د اوسني حکومت د رسمیت پېژندلو لپاره یو له اساسي شرایطو ګڼل کیږي.

د اسلامي امارت ویاند ذبیح الله مجاهد ويلي؛ افغانستان د اسلامي شریعت په چوکاټ کې د بشري حقونو درناوي ته ژمن دی.

د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې په ۱۹۴۸ کال کې د بشري حقونو نړیواله اعلامیه تصویب کړې، چې  د ټولو انسانانو اساسي حقونه او آزادۍ پر رسمیت وپېژندل شي او له هغه وخت راپدېخوا دا ورځ په ټوله نړۍ کې د عدالت او مساوات لپاره د مبارزې د څلي په توګه پېژندل شوې ده.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ غوښتل، چې د امریکا په پنسیلوانیا کې د اقتصادي وضعیت او د انفلاسیون د مخنیوي په اړه خبرې وکړي؛ خو ناڅاپه ترې بحث کډوالۍ ته ولاړ او افغانستان یې د هایټي او سومالیا تر څنګ «چټل، خېرن او جرم‌ځپلی» هېواد وباله. د هغه دې څرګندونې یو ځل بیا د افغانانو غصه او نیوکې راوپارولې.

ټرمپ په خپله وینا کې ویلي: “ولې مونږ باید د افغانستان، هایټي او سومالیا په څېر له دوزخي هېوادونو څخه کډوال خپل کړو؟!”

هغه زیاته کړې، چې دا هېوادونه “ککړ، بې‌منظم او له جرمونو ډک دي.”

امریکا یوه اوونۍ مخکې اعلان وکړ، چې د افغانانو او ۱۸ نورو هېوادونو څخه د ټولو مهاجرت غوښتنلیکونه د شنه کارت او تابعیت غوښتنلیکونه په ګډون ځنډولي دي.

دا هېوادونه ټول غیر اروپایي دي؛ افغانستان، میانمار، چاډ، کانګو جمهوریت، استوایي ګینه، اریټریا، هایټي، ایران، لیبیا، سومالیا، سوډان، یمن، کیوبا، لاوس، سیرالیون، توګو، ترکمنستان او وینزویلا هېوادونه دي.

افغان-امریکایي ټولنه او د کډوالو د حقونو هڅاند وايي، چې دغه له سپکاوي ډکې څرګندونې د افغان کډوالو په اړه منفي اندونه هڅووي او د د بهر مېشتو افغانانو سیاسي چاپېریال نور هم څانګیز کوي.

کارپوهان د ټرمپ غیر مسوولانه او د ډیپلوماټیکو اصولو خلاف څرګندونې د دغو ملتونو سپکاوي بولي.

دا څرګندونې په داسې وخت کې راپورته کیږي، چې په میلیونونه بهر میشتي افغانان له امنیتي، اقتصادي او بشري ننګونو سره مبارزه کوي.

ډونالډ ټرمپ د روان کال په جنوري کې واک ته له رسېدو راپدېخوا د کډوالۍ په اړه خپله پالیسي سخته کړې ده. نوموړي په واشنګټن کې د امریکا پر ملي ګارډ له وروستي برید وروسته د کډوالو په ځانګړي توګه د افغانانو پر وړاندې خپلې هڅې ګړندۍ کړې دي.

پاکستانيو رسنیو د صنعتي سرچینو د راپور له مخې څرګنده کړې؛ له افغانستان سره د لارو د بندېدا له کبله افغانستان ته د پاکستان د درملو صادرات بشپړ بند شوي، چې له کبله یې د دې صنعت نږدې ۲۰۰ میلیون ډالرو صادرات اوس له بشپړ زیان سره مخ شوي دي.

په سلګونو لارۍ، چې انټي بیوټیک، انسولین، واکسینونه، د زړه درمل او نور تجهیزات په کې دي؛ د تورخم، چمن او نورو بندرونو په ګمرکونو او زیرمو کې بند پاتې دي.

ځینو شرکتونو راپور ورکړی، چې د سلګونو میلیون روپیو ارزښت لرونکي توکي ځنډول شوي دي.

د پاکستان د درملو جوړونکو ټولنې استازو خبرداری ورکړی، چې دې بندېدا افغانستان او نورو سیمو ته صادرات ۱۰۰ سلنه اغېزمن کړي او شرکتونو ته یې نه جبرانېدونکي اقتصادي زیانونه رامنځته کړي دي.

دوی وايي، چې افغانستان د پاکستان ترټولو لوی ځمکنی سوداګریز ملګری دی او منځنۍ آسیا ته د ټرانزیټ یوه مهمه لار هم ګنل کیږي. د دې لارې بندېدا نه یوازې د درملو سوداګري اغېزمنه کړې، بلکې د سیمه‌ییز اتصال پروژه( د پاکستان-ازبکستان-افغانستان اوسپنې‌پټلۍ ) یې هم له خطر سره مخ کړې ده.

د پاکستان تولیدوونکو له حکومت غوښتنه کړې، چې د بشري دلایلو له مخې د درملو لېږد ته بېړنۍ اجازه ورکړي او اندېښنه څرګندوي؛ د تودوخې له کبله شونې ده، چې حساس درمل؛ واکسینونه او انسولین خراب شي.