د امریکا او ایران له‌خوا پر تېلو وړونکو بېړیو له بریدونو وروسته، له هرمز تنګي څخه د سوداګریزو توکو د لېږدوونکو بېړیو تګ راتګ له تېرو درې میاشتو راپدېخوا تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلی دی.

د «کپلر» شننیزې کمپنۍ د څرګندونو له مخې؛ په تېرو لس ورځو کې هره ورځ پر منځنۍ کچه یوازې ۱۰ سوداګریزې بېړۍ له دې تنګي تېرې شوې دي. په داسې حال کې، چې د جمعې پر ورځ د دغو بېړیو شمېر له ۱۵ څخه ډېر و.

دغه راز د شنبې پر ورځ یوازې دوه او د یکشنبې پر ورځ شپږ بېړۍ له هرمز تنګي تېرې شوي، چې ډېری یې د ایران له لارې تللې دي.

د امریکا مرکزي قومندانۍ ویلي، چې د دغه هېواد ځواکونو د شنبې پر ورځ درې ایراني تېل‌لېږدوونکې بېړۍ پر نښه کړې دي. په مقابل کې د سپاه پاسداران سمندري ځواکونو ویلي، چې درې هغه تېل‌لېږدوونکې بېړۍ یې پر نښه کړي، چې له ناقانونه لارو تېرېدې او درې نورې امریکايي بېړۍ یې هم پر نښه کړې دي.

د سمندري معلوماتو شرکت «ماریسک» دغه بریدونه په سمندري نښتو کې د پام وړ زیاتوالی بللی او خبرداری یې ورکړی، چې په هرمز تنګي او عمان سمندر کې له ایران سره تړلو او همدارنګه له امریکا سره تړلو بېړیو ته خطر په څرګند ډول زیات شوی دی.

د بریټانیا د سمندري سوداګرۍ د عملیاتو ادارې هم ویلي؛ د جولای له شپږمې راپدېخوا د هرمز تنګي په شاوخوا کې د راکټي بریدونو ۲۷ پېښې ثبت شوې دي، چې بېړیو ته یې زیانونه اړولي دي.

هرمز تنګی د نړۍ د تېلو د لېږد له مهمو لارو څخه دی او په دې اوبلاره کې د بېړیو د تګ راتګ کمېدا کولی شي پر سوداګرۍ او د انرژۍ پر بازارونو اغېز وکړي.

د امریکا او ایران ځواکونو د شنبې پر ورځ د ایران په شاوخوا اوبو کې د بېړیو په تړاو یو پر بل بریدونه کړي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د شخړې د پراخېدا او د انرژۍ د اکمالاتو د ګډوډېدا اندېښنې یې زیاتې کړې دي.

د ایران سپاه پاسداران ویلي، چې د امریکا د سمندري ځواکونو پر الوتکه‌وړونکې او یوې بېړۍ ویجاړوونکې بېړیو څو بالسټیک توغندي توغول شوي دي.

د سپاه پاسداران د خپرې شوې خبرپاڼې د ادعا  له مخې؛ دغه دواړه امریکايي جنګي بېړۍ د «ایراني بېړیو د ځورولو او د سمندري محاصرې په برخه کې د ګډون» په حال کې وې.

تسنیم خبري آژانس هم د سپاه پاسداران د څرګندونو له مخې راپور ورکړی، چې دغه دوه جنګي بېړۍ له سیمې څخه وتلو ته اړ شوې دي.

سپاه پاسداران د امریکا د مرکزي قومندانۍ د قومندان برډ کوپر پخوانیو څرګندونو ته هم نغوته کړې، چې ویلي یې ول:« که زمونږ پر دوه بېړیو ډزې وکړئ؛ پر تاسې به ډېر اقتصادي بندیزونه ولګوو او ستاسې درې بېړۍ به پر نښه کړو.»

سپاه پاسداران خبرداری ورکړی، چې که امریکا خپلو« دښمنانه اقداماتو» ته دوام ورکړي؛ د ایران وسله‌وال ځواکونه به «د پام وړ ځواب» ورکړي.

هرمز تنګی د انرژۍ یوه مهمه نړیواله لار ده، چې له دې مخکې د نړۍ د تېلو شاوخوا پېنځمه برخه صادرات ترې تېرېدل.

پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې د خپل نوي ګډ دفاعي تړون د عملي کولو پر لوري یو بل ګام پورته کړ او د دې تړون له مخې یې د جوړې شوې ګډې کمیټې لومړنۍ غونډه ترسره کړې ده.

د دې درې هېوادونو لوړپوړیو چارواکو د دوشنبې پر ورځ په استانبول کې له لوړې کچې خبرو وروسته دغه تړون پر رسمي بڼه« د مکې دفاعي ائتلاف» ونوماوه.

د ترکیې بهرنیو چارو وزیر هاکان فیدان ویلي، د دغه ائتلاف دایمي دارالانشاء به په ریاض کې جوړېږي او تمه ده، چې لومړنی سرمنشي به یې له پاکستان څخه وي.

دغه ائتلاف د اګست پر اوومه د دې درې هېوادونو له لوري د « مکې ګډ دفاعي تړون» له لاسلیک وروسته رامنځته شو. د تړون له مخې، پر یوه غړي برید به پر ټولو درې غړیو برید ګڼل کېږي.

فیدان ویلي، دغه ائتلاف د ملي حاکمیت، ځمکنۍ بشپړتیا او د کورنیو چارو په اړه د نه لاسوهنې پر درناوي ولاړ دی او ټینګار یې کړی، چې د سیمې نورو هېوادونو ته هم د ګډون لپاره پرانیستی دی.

د دوشنبې د ورځې په غونډه کې د پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې لوړپوړیو سیاسي او پوځي چارواکو ګډون کړی و. په خبرو کې د پوځي وړتیاوو د همغږۍ، ګډو پوځي روزنو، د دفاعي صنعت د همکارۍ، ګډ تولید او څېړنې او د ترهګرۍ ضد مبارزې د همغږۍ په اړه بحث وشو؛ خو اوس هم دا پوښتنې پخپل ځای پاتې ده، چې د یوه واقعي پوځي کړکېچ پر مهال به دغه تړون څنګه عملي کېږي.

د استانبول غونډه په داسې وخت کې ترسره شوې، چې په سیمه کې ترینګلتیاوې زیاتې شوې دي او له یوې میاشتې وقفې وروسته د دوشنبې پر ورځ د امریکا او ایران ترمنځ بیا بریدونه شوي دي.

واشنګټن ویلي، ځواکونو یې د هرمز تنګي په لارک ټاپو کې د ایران د سپاه پاسداران دوه راکټ توغونکي ویشتلي دي. ایران وروسته ادعا وکړه، چې په اردن او متحده عربي اماراتو کې یې د امریکا پر پوځي مرکزونو بریدونه کړي؛ خو دواړو هېوادونو رد کړې، چې پر پوځي اډو یې برید شوی دی.

دغه بدلونونه د پاکستان لپاره یوه حساسه ننګونه رامنځته کوي؛ ځکه دغه هېواد له سعودي عربستان سره نږدې امنیتي اړیکې لري؛ خو په ورته وخت کې هڅه کوي، چې د ایران او امریکا ترمنځ منځګړیتوب وکړي.

فیلډ مارشال عاصم منیر د اګست پر څلیریشتمه تهران ته تللی و او له ایراني لوړپوړیو چارواکو سره یې خبرې کړې وې. پاکستان هڅه کوي، چې د جګړې د پای ته رسولو او د هرمز تنګي د دوامدار تړل کېدا د ستونزې د اواري لپاره ډیپلوماټیکې هڅې بېرته پیاوړې کړي.

شنونکي خبرداری ورکوي، که دغه درې اړخیز تړون د ایران پر ضد د یوه اقدام په توګه وپېژندل شي، د پاکستان دریځ به نور هم ستونزمن شي.

دغو هېوادونو ټینګار کړی، چې دا تړون دفاعي بڼه لري او د کوم ځانګړي هېواد پر ضد نه‌دی.

دغه تړون ښايي په پای کې له درې بنسټګرو غړیو څخه د نورو هېوادونو تر ګډون پورې پراخ شي. پاکستان او ترکیې هم ویلي، چې نور هېوادونه کولی شي له دغه تړون سره یوځای شي.

مصر د احتمالي غړیو له مهمو هېوادونو څخه ګڼل کېږي. قاهرې له دې مخکې د سیمه‌ییز ثبات په اړه له پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې سره په بحثونو کې ګډون کړی او د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان ویلي، چې د مصر غړیتوب ممکن دی. ویل کېږي مصر د پرېکړې له کولو مخکې د دې غړیتوب حقوقي او اساسي قانوني پایلې ارزوي.

بنګله‌دېش هم په څرګنده له دغه تړون سره له لېوالتیا خبره کړې ده.

په خلیجي سیمه کې قطر، کویټ او بحرین هم احتمالي غړي یاد شوي؛ ځکه له درې بنسټګرو هېوادونو سره نږدې اړیکې لري او د خپلو امنیتي همکاریو د پراخولو لېوالتیا لري.

د تړون هر ډول پراختیا به د پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې ترمنځ د نويو غړیو د منلو او هغوی ته د امنیتي ژمنو د ورکړې په اړه هوکړې ته اړتیا ولري.

د استانبول غونډه د دې لپاره یو مهم لومړی ګام بلل کېږي، چې د مکې دفاعي ائتلاف له یوه سیاسي تړون څخه یوه منظم سیمه‌ییزې امنیتي ونډې ته واوښت.