افغانستان د اقلیمي بدلونونو او د کډوالۍ له کبله د زیاتېدونکو فشارونو له کبله د اوبو او چاپېریال په برخو کې له جدي ننګونو سره مخ دی.

د ملګرو ملتونو د نیویارک عمومي غونډې په څنډه کې د« افغانستان د اقلیمي او کډوالۍ فشارونو په لومړۍ کرښه کې» تر سرلیک لاندې غونډه جوړه شوه، چې د ملګرو ملتونو استازو، کارپوهانو او افغان فعالانو په کې د اوبو د کړکېچ، وچکالۍ، سېلابونو، بې‌ځایه کېدا او په افغانستان کې د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د مبارزې پر لارو چارو خبرې وکړې.

د ملګرو ملتونو د اقلیمي اقدام په چارو کې یوه چارواکي ویلي، افغانستان په نړۍ کې د شنو خونو د ګازونو د خپرېدا له کبله ۰.۱ سلنه کمه ونډه لري؛ خو د اقلیمي بدلونونو له زیانمېدونکي حالت سره مخ دی.

د ملګرو ملتونو د عمومي منشي د اقلیمي اقدام سلاکار سلون هارټ ویلي:« افغانستان په نړۍ کې د شنو خونو د ګازونو په خپرولو کې له ۰.۱ سلنې کمه ونډه لري؛ خو له سخت اقلیمي زیانمنونکي حالت، د چاپېریال له ویجاړېدا، اقتصادي کمزورۍ او محدود بنسټیز ظرفیت سره مخ دی.»

نوموړي زیاته کړې، له ۲۰۲۱ څخه تر ۲۰۲۴ز. کال پورې څلور پرله‌پسې وچکالۍ د افغانستان خلک سخت زیانمن کړي او د روان کال په پسرلي کې ناڅاپي سېلابونو له ۷۳ زره څخه ډېر کسان اغېزمن کړي دي.

د «نړیوالې تابیا» ټولنې مشر هم ټینګار کړی، چې د ګڼ‌شمېر کډوالو بېرته راستنېدا د افغانستان پر محدودو سرچینو ولسي فشار زیات کړی دی.

په ملګرو ملتونو کې د سویس استازي کاسان شیفشایان ویلي، سویس د اقلیمي بدلونونو او اوبو د خوندیتوب له ننګونو سره د مقابلې لپاره د افغانستان له هڅو ملاتړ کوي او په دې برخه کې د وړتیاوو د پیاوړتیا لپاره له بېلابېلو لارو کار اخلي؛ چې د مرکزي آسیا لپاره د ملګرو ملتونو د مخنیوي ډیپلوماسۍ له سیمه‌ییز مرکز، د اوبو په ډیپلوماسۍ کې د ښځو له نړیوالې شبکې او په مرکزي آسیا او افغانستان کې د دې شبکې له فعالیتونو ملاتړ هم په کې شامل دی.

دغه راز د اوبو د سرچینو او اقلیمي بدلونونو کارپوه نجیب‌الله سدید ویلي، کابل به تر ۲۰۳۰ز. کال پورې د نړۍ لومړنۍ پلازمېنه شي، چې د ځمکې لاندې اوبو له سخت کمښت سره به مخ شي.

دا ستونزه یوازې په کلیوالو سیمو پورې محدوده نه‌ده او د افغانستان پلازمېنه کابل هم د ځمکې لاندې اوبو د سرچینو له کمېدا سره مخ دی.

د ځینو اټکلونو له مخې، ښايي تر ۲۰۳۰ز.کال پورې به په کابل کې د ځمکې لاندې اوبه پای ته ورسېږي. په دې ښار کې شاوخوا اووه میلیون کسان ژوند کوي.

د غونډې ګډونوالو په پای کې ټینګار کړی، چې د افغانستان اقلیمي کړکېچ باید د نړیوالې همکارۍ او ګډ مسوولیت په چوکاټ کې وڅېړل شي. هغوی له اقلیمي بدلونونو سره د سمون او له دغو بدلونونو د رامنځته شویو زیانونو د جبران لپاره د افغانستان او سیمه‌ییزو بنسټونو مالي سرچینو ته د ډېر لاسرسي غوښتنه وکړه.

ملګرو ملتونو ويلي، په ۲۰۲۶ز.کال کې سېلابونو، ځمکښویېدنو، واورې اورښتونو او نورو طبیعي پېښو په افغانستان کې د ۹۷ زره او ۳۲۰ کسانو پر ژوند اغېز کړی دی، چې د بېوزلۍ، لوږې، زیان‌منو بنسټیزو جوړښتونو او د بشري مرستو د کمېدا ترڅنګ یې د کورنیو لپاره نوې ستونزې رامنځته کړې دي.

د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر(اوچا) د طبیعي پېښو د معلوماتو له مخې؛ د روان کال د جنورۍ له دوه‌یمې څخه د اګست تر درېیمې پورې په ټول افغانستان کې ۹۷ زره او ۳۲۰ کسان له طبیعي پېښو زیانمن شوي دي. دغه پېښې په ټولو ۳۴ ولایتونو او لږ تر لږه ۲۰۲ ولسوالیو کې رامنځته شوي او نږدې ۱۳ زره کورنۍ یې اغېزمنې کړې دي.

دغه راز لږ تر لږه ۹۷ کسان مړه او ۳۳۱ نور ټپیان شوي دي. سېلابونو او ناڅاپي طبیعي پېښو شاوخوا ۸۸ زره کسان زیانمن کړي.

د اوچا د څرګندونو له مخې، نږدې ۱۰ زره کورونه زیانمن شوي او له ۲۱۰۰ ډېر کورونه بشپړ ویجاړ شوي دي. په ډېرو سیمو کې کرنیزې ځمکې، څاروي، سړکونه، پلونه او د اوبو لګولو سیسټمونه هم زیانمن شوي دي.

ختیځ افغانستان؛ تر ټولو زیان‌منه سیمه

په ختیځ افغانستان کې له ۵۱ زره ډېر کسان زیانمن شوي او تر ټولو ډېر زیان په همدې سیمه کې ثبت شوی دی. غرنی جوړښت، تنګې درې او د سړکونو محدودې شبکې دغه سیمې د ناڅاپي سېلابونو او ځمکښویېدنو پر وړاندې  زیان‌منې کړې دي.

د جولای له شلمې څخه د اګست تر درېیمې پورې هم په غزني، کابل، کاپیسا، لغمان، لوګر، نورستان، پکتیا، پکتیکا، پنجشېر او پروان ولایتونو کې نږدې ۵۰۰۰ کسان له طبیعي پېښو زیانمن شوي دي. په دې لړ کې نورستان له تر ټولو سختو زیانونو سره مخ شوی دی.

سېلابونه؛ د خوړو خوندیتوب ته ګواښ

سېلابونه یوازې کورونه نه ویجاړوي؛ بلکې کرنیز محصولات، څاروي، د اوبو لګولو کانالونه او د خوراکي توکو د لېږد لارې هم له منځه وړي.

د هغو کلیوالو کورنیو لپاره، چې عاید او سپما یې محدوده ده؛ د کور یا د یوه کرنیز فصل د حاصل له لاسه ورکول د څو میاشتو بې‌عایدۍ او پر بشري مرستو د ډېرې اتکا پر معنا دي.

د خوړو نړیوال پروګرام ویلي، چې په روان کال کې ۳.۷ میلیون ماشومان او ۱.۲ میلیون امیندواره او شیدې ورکوونکې ښځې ښايي له حادې خوارځواکۍ سره مخ شي. دغه بنسټ د ۲۰۲۷ز.کال تر جنورۍ پورې د خوړو او تغذیې د مرستو د دوام لپاره ۵۴۰ میلیون ډالرو ته اړتیا لري.

بشري مرستې له بودجوي کمښت سره مخ دي

اوچا د ۲۰۲۶ز.کال د بشري مرستو د پروګرام لپاره ۱.۷۱ میلیارډ ډالرو ته اړتیا لري، چې له ۱۷.۵ میلیون اړمنو کسانو سره مرسته وکړي؛ خو تر اوسه د دې اړتیا یوازې شاوخوا څلورمه برخه بودجه برابره شوې ده.

یونیسف هم اټکل کړی، چې په ۲۰۲۶ز.کال کې شاوخوا ۲۱.۹ میلیون کسان، چې ۱۱.۶ میلیون یې ماشومان دي؛ په افغانستان کې بشري مرستو ته اړتیا ولري.

د اقلیم بدلون خطرونه زیاتوي

کارپوهان وايي، د تودوخې لوړېدل، د واورو او یخچالونو چټکه وېلې‌کېدا او د اورښتونو د بڼې بدلون کولی شي د ناڅاپي سېلابونو او وچکالۍ خطر زیات کړي.

په راپور کې ټینګار شوی، چې د وختي خبرداري سیسټمونو جوړول، د بېړنۍ وتنې لارو رامنځته کول، د خوندي سرپناه‌وو برابرول، د سړکونو او پلونو رغول او د سېلابونو پر وړاندې د مقاومت لرونکو بنسټیزو جوړښتونو پیاوړتیا کولی شي د ډېرې مرګ او ‌ژوبلې مخه ونیسي.

اصلي ننګونه یوازې له یوه سېلاب سره مبارزه نه‌ده؛ بلکې له کورنیو سره مرسته کول دي، چې خپل کورونه، کرنیزې ځمکې او د عاید سرچینې بېرته ورغوي او هره طبیعي پېښه یې بیا له صفر څخه د پیل کولو حالت ته اړ نه کړي.

د امریکا په بېلابېلو سیمو کې د سختې هوا او پیاوړې اوږدې څپې درانده بارانونه، بې‌ساري سېلابونه، ‌بړبړوکۍ او ویجاړوونکي بادونه رامنځته کړي، چې له کبله یې د منځنۍ لویدیځې برخې او اوهایو درې د اړوند سیمو څو کسان مړه شوي او پراخ زیانونه اوښتي دي.

اینډیانا یو له هغو ایالتونو څخه دی، چې تر ټولو ډېر زیان یې لیدلی دی.

چارواکو ويلي، د شنبې تر ورځې لږ تر لږه پېنځه کسان مړه شوي دي. دا پېښه له هغې وروسته رامنځته شوې، چې د څو ورځو درندو بارانونو سیندونه بې‌ساري کچې ته لوړ کړل. په ځینو سیمو کې یوازې په دوه ورځو کې له ۲۸ سانتي‌مټرو ډېر باران ورېدلی، چې د مرکزي اینډیانا په ځینو برخو کې یې د «ویټ» سیند کچه له اووه مټرو لوړه کړې او د ۱۹۱۳ز.کال راپدېخوا یې د اوبو پخواني ریکارډونه مات کړي دي.

د اینډیاناپولیس ښار له څه باندې ۳۰ کلونو راپدېخوا له تر ټولو سخت سېلاب سره مخ شوی، چې له کبله یې سلګونه کسان له خپلو کورونو ایستل شوي دي. د ژغورنې ډلو او اور وژونکو د کښتیو پر مټ هغه کسان ژغورلي، چې د اوبو د لوړېدا له کبله بند پاتې ول. د شنبې تر غرمې پورې په دې ښار کې لږ تر لږه ۹۵ کسان او ۴۵ کورني څاروي ژغورل شوي دي. د ایالت په څه باندې لسګونو ولسوالیو کې سیمه‌ییز بېړنی حالت اعلان شوی او په نورو سیمو کې هم سلګونه کسان له خپلو کورونو ایستل شوي دي.

سېلابونه د یوې سترې توپاني څپې له تېرېدا وروسته رامنځته شوي، چې د اوونۍ په پیل کې یې د ایلینوی، اینډیانا، اوهایو، کینټکي او لویدیځې ویرجینیا ایالتونه ځپلي وه. دغې توپاني څپې سخت بادونه، ‌بړبړوکۍ او درانده بارانونه له ځان سره لرل. د اینډیانا په ګیري ښار کې د باد چټکتیا شاوخوا ۱۵۹ کیلومټره په ساعت کې ثبت شوې او د شیکاګو په شاوخوا سیمو کې د بړبړوکو راپورونه ورکړ شوي دي.

دغو توپانونو د برښنا پراخې پرېکېدنې هم رامنځته کړې دي.

د توپانونو د شدت پر مهال د منځنيو لویدیځو برخو په ځینو سیمو کې له ۶۰۰ زره ډېر پېرېدونکي له برښنا بې‌برخې شوي وه. تړل شوې لارې، راغورځېدلې ونې او زیانمنې بېخبناوې د ژغورنې او پاک‌کارۍ چارې هم له ستونزو سره مخ کړې دي.

اوهایو هم سخته زیانمنه شوې ده؛ سېلابونو بیړني خدمات ګډوډ کړي او د یوه اصلاحي مرکز ۱۶ بندیان د برښنا د تندر له لګېدا ټپیان شوي دي.

چارواکو خبرداری ورکړی، چې د نورو سېلابونو او سختو توپانونو شونتیا لیدل کیږي؛ ځکه سیمه د خرابې هوا د پرله‌پسې څپو له ګواښ سره مخ ده.

ایلینوی سږ کال د بړبړوکو له ګڼو پېښو سره مخ شوې ده. د روان کال له پیل راپدېخوا په دې ایالت کې له ۲۰۰ څخه د ډېرو ‌بړبړوکو راپور ورکړ شوی، چې د دې ایالت د تېر کلني ریکارډ څخه ډېر دی او ایلینوی په یوه کال کې د ‌بړبړوکو د ثبت له ملي ریکارډ سره نږدې کوي.

د هوا وروستۍ پېښې په ۲۰۲۶ز.کال کې د امریکا د سختې هوا د پرله‌پسې څپو د پراخې لړۍ یوه برخه ده. د کال په لومړیو کې مرکزي او منځني لویدیځ ایالتونه د ‌بړبړوکو له سترو څپو سره مخ شول او له دښتو او جنوبي سیمو څخه تر منځني لویدیځ پورې پرله‌پسې سېلابونو او سختو تندرونو ګڼې سیمې زیانمنې کړې دي.

بېړنیو چارو چارواکو له خلکو غوښتي، چې له سېلاب‌ځپلو لارو او اوبو څخه ډډه وکړي، د تخلیې امرونه عملي کړي او د نورو خبرداریو په اړه هوښیار واوسي. په ډېرو سیمو کې اوسنی ګواښ یوازې توپانونه نه‌دي، بلکې د سیندونو د اوبو لوړېدل، ناثابتې ودانۍ، د برېښنا پرې شوي مزي او د برښنا اوږدمهاله پرېکېدا هم جدي خطرونه دي.

ویل کیږي، چې د منځني لویدیځ په ځینو سیمو کې د نورو بارانونو د شونتیا له کبله ښايي په تر ټولو سختو زیانمنو سیمو کې د بیارغونې چارې څو ورځې او یا ان څو اوونۍ وخت ونیسي.