پاکستانيو رسنیو راپور ورکړی، چې د لوی اختر له رخصتیو وروسته د خیبر له سیمې د افغان کډوالو د بېرته ستنولو بهیر یو ځل بیا پیل شوی دی.

د راپورونو له مخې، د ۲۰۲۳ز.کال د سپټمبر له اووه‌لسمې تر اوسه له یو میلیون او ۱۷۷ زره ډېر افغان کډوال افغانستان ته ایستل شوي دي. د دغه بهیر په اوسني پړاو کې، چې د فبرورۍ پر اته‌ویشتمه پیل شوې؛ له ۸۲ زره او ۵۰۰ څخه ډېر افغان وګړي ایستل شوي دي.

پاکستانيو چارواکو ویلي، چې یوازې په خیبر ولسوالۍ کې ۱۲۰۸ افغان کډوال د دغه پروګرام د چوکاټ له مخې افغانستان ته ستانه شوي دي. همدارنګه د افغانانو د ناقانونه استوګنې ۴۲ دوسیې ثبت شوي او له قانوني پړاوونو وروسته نیول شوي کسان د تورخم له لارې ایستل شوي دي.

په باړه، جمرود او لنډي کوتل سیمو کې هم د افغانانو اړوند ۴۴ دوکانونه د ناقانونه سوداګریزو فعالیتونو پر تور تړل شوي دي.

دغه راز د تورخم دروازې اوږدمهاله تړل کېدا د پاکستان او افغانستان ترمنځ پر سوداګرۍ او لېږد رالېږد منفي اغېز کړی دی.

د پاکستان د ټرانسپورټ ټولنې مسوولان وايي، چې په افغانستان کې د بند پاتې سلګونو پاکستاني موټرچلوونکو، مرستندویانو او باروړونکو موټرو برخلیک اوس هم روښانه نه‌دی.

د یادې ټولنې د څرګندونو له مخې، د ۵۶۰ موټرچلوونکو او مرستندویانو او ۹۰۰ باروړونکو موټرو نوملړ یوه میاشت مخکې چارواکو ته سپارل شوی، خو تر اوسه د ستونزې په حل کې کوم پرمختګ نه‌دی شوی.

همدارنګه په لنډي کوتل کې د سیاسي ګوندونو، سوداګرو، ټرانسپورټي ټولنو او قومي مشرانو په ګډون یوه لویه جرګه جوړه شوه. ګډونوالو خبرداری ورکړ، که په افغانستان کې بند پاتې پاکستانيانو، محصلانو او موټرو ته د بېرته ستنېدا اجازه ورنه‌کړ شي؛ نو له اختر وروسته به اعتراضونه پیل کړي.

ویل کیږي، چې که اوسنی وضعیت دوام ومومي د پاکستان ـ افغانستان لویه لار د تړل کېدو او ان د افغان کډوالو د ایستلو د بهیر د درېدا احتمال هم شته.

د افغانستان د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو عالي کمېشنرۍ دفتر د لغمان ولایت اړوند په یوه ټرافیکي پېښې کې د راستنو شویو کډوالو د مړینې او ټپي کېدا له کبله د قربانیانو کورنیو ته خپله خواخوږي او ډاډګېرنه څرګنده کړې ده.

د یاد بنسټ په خپره شوې خبرپانه کې راغلي، چې د دې پېښې له کبله د راستنو شویو کډوالو د مړینې او ټپي کېدا له خبر څخه خواشینی شوي او له زیانمنو کورنیو سره خپله خواخوږي او ډاډګېرنه شریکوي.

پرون د لغمان ولایت د کابل ـ جلال‌آباد پر لویه لاره د راستنو شویو کډوالو د کورنیو لېږدوونکی یو باروړونکی موټر واوښت، چې له کبله یې ۵۳ کسانو ته مرګ او ‌ژوبله واوښته.

د لغمان ولایت د رسنیو او عامه اړیکو دفتر ویلي، چې دا پېښه د سرخکان څلورلارې ته نږدې رامنځته شوې ده، چې له کبله یې ۲۲ کسان مړه او ۳۶ نور ټپیان شوي دي.

د ځايي چارواکو د څرګندونو له مخې، په مړو شویو کسانو کې ۱۰ ماشومان، پېنځه ښځې او درې نرینه شامل دي.

ویل کیږي، چې د موټرچلوونکي بېپامي د دې پېښې اصلي لامل دی.

د «بې‌پولې ډاکټرانو» نړیوالې ټولنې خبرداری ورکړی، چې د ۲۰۱۵ ز.کال د کندوز روغتون له بمبارډ وروسته د مخنیوي له هڅو سره–سره د جګړې په سیمو کې پر روغتونونو او روغتیايي مرکزونو بریدونه زیات شوي دي.

د بې‌پولې ډاکټرانو د نړیوالې ټولنې مشرې لارا لیزر د سنګاپور په شانګری‌لا امنیتي خبرو اترو کې د وینا پر مهال د ۲۰۱۵ ز.کال هغه هوايي برید ته نغوته(اشاره) وکړه، چې امریکایي ځواکونو د افغانستان د کندوز ښار د بې‌پولې ډاکټرانو پر روغتون هوایي برید وکړ. هغې وویل؛ هغه مهال دا برید له پراخو نړیوالو غبرګونونو سره مخ شو او په اړه یې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ۲۲۸۶ پرېکړه‌لیک هم تصویب شو، چې په وسله‌والو شخړو کې باید روغتیايي کارکوونکي او طبي تاسیسات خوندي پاتې شي.

لیزر ویلي: «په هغه وخت کې پراخ غبرګونونه وښودل شول او څېړنې هم ترسره شوې؛ خو له هغه وخت راپدېخوا لیدل شوي، چې دا پېښې نه یوازې کمې شوې نه‌دي، بلکې پر روغتونونو او کلینیکونو بریدونه زیات شوي هم دي.»

هغې زیاته کړې؛ یوازې له تېر کال راپدېخوا د نړۍ په جګړه‌ییزو سیمو کې پر روغتیايي مرکزونو له ۱۳۰۰ څخه ډېر بریدونه ثبت شوي او نږدې ۸۰ سلنه یې د دولتي لوریو له‌خوا ترسره شوي دي.

د نوموړې د څرګندونو له مخې، پر روغتیايي مرکزونو د بریدونو زیاتوالي د روغتیايي کارکوونکو او بشري مرستو د کارکوونکو ترمنځ وېره خپره کړې او ملکي وګړو ته یې د ژوند ژغورونکو مرستو رسول نور هم ستونزمن کړي دي.

هغې دا هم ویلي: « دا هغه واقعیت دی، چې ملکي وګړي ورسره مخ دي او مونږ ته ورته بشري مرستندویه بنسټونه هم له همدې واقعیت سره مخ دي.»

لیزر ټینګار کړی؛ د جګړې په سیمو کې روغتیايي کارکوونکي مو له دې سره-سره د تجهیزاتي له کمېدا او پرله‌پسې امنیتي ګواښونو سره هم مخ شوي، خو خپلې دندې یې روانې ساتلې دي.

د هغې د څرګندونو له مخې، د روغتیايي مرکزونو ډېر کارکوونکي د روان تاوتریخوالي له کبله خپلو کاري ځایونو ته له تګ راتګ څخه وېره لري.

د بې‌پولې ډاکټرانو نړیوالې ټولنې مشرې له حکومتونو او پوځي مشرانو وغوښتل، چې د نړیوالو بشردوستانه قوانینو رعایت ته ژمن پاتې شي او د دغو قوانینو سرغړوونکي حساب‌ورکوونکي وګرځوي.