د یوه لوړپوړي ایراني چارواکي د څرګندونو له مخې؛ ایران او امریکا په خلیج کې د جګړې د دایمي پای ته رسولو پر څرنګوالي اوس هم سره اختلاف لري او په جون کې د شوې لنډمهاله هوکړې د بیا عملي کولو او د هغې د ژمنو د پلي کېدا لپاره د مهال‌وېش ټاکلو په خبرو کې هیڅ پرمختګ نه‌دی شوی.

د رویټرز د راپور له مخې دې ایراني سرچینې ویلي: د منځګړو له لارې د خبرو له مهمو موضوعاتو څخه یوه دا ده، چې امریکا بېرته لنډمهالې هوکړې ته راوګرځي او د خپلو ژمنو د پلي کېدا لپاره مهال‌وېش وټاکي؛ خو په دې برخه کې«په هېڅ ډول پرمختګ» نه‌دی شوی.

دا څرګندونې له هغې وروسته راپورته شوې، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ یو ځل بیا د ایران پر مشرانو سختې نیوکې وکړې.

په سیمه کې د سې‌شنبې ورځې د سمندري بېړیو پر وړاندې له نویو بریدونو وروسته، دغو څرګندونو د کړکېچ د اواري هیلې نورې هم کمزورې کړې.

په جون کې شوې هوکړې د« ټولو جبهاتو د پوځي عملیاتو سمدستي او دایمي پای» اعلان کړی و؛ خو دغه هوکړه ډېر ژر له منځه ولاړه. ټرمپ د جولای پر اوومه ویلي، چې هوکړه« پای ته رسېدلې» او د ایران بهرنیو چارو وزارت یوه اوونۍ وروسته اعلان وکړ، چې هوکړه «ځنډول شوې» ده.

امریکا ایران تورنوي، چې د هوکړې له مخې یې د هرمز مهمه سمندري لار د بیا پرانیستلو ژمنه نه‌ده عملي کړې.

تهران وايي؛ واشنګټن پخپلو هغو ژمنو عمل نه‌دی کړی، چې د ایران پر بندرونو د بندیز لرې کول او د ایران د کنګل شویو شتمنیو خوشې کول هم په کې شامل دي.

ټرمپ د چارشنبې پر ورځ ویلي، چې امریکا د هرمز تنګي« بشپړ کنټرول» په لاس کې لري.

د هرمز تنګي د چارو ادارې، چې ایران د دې اوبلارې د مدیریت لپاره جوړه کړې ویلي، دغه سمندري لار اوس هم تړلې ده او تر هغې به بېرته نه پرانیستل کیږي، چې د ایران شرایط ونه منل شي.

ټرمپ په «ټروت سوشل» پاڼکه کې لیکلي:« ایران یوازې خبرې کوي او هیڅ عملي اقدام نه‌کوي؛ د منځني ختیځ زورواکي نوره نشته.»

ټرمپ نه یوازې له جګړې راپدېخوا د کړکېچ د زیاتېدا ګواښونه کړي، بلکې دا ادعا هم کوي، چې د سولې هوکړه نږدې ده.

د راپور له مخې، د فبرورۍ له اته‌ویشتمې راپدېخوا، چې امریکا او اسرائیل پر ایران بریدونه پیل کړي؛ په دې جګړه کې زرګونه کسان وژل شوي، چې ډېری یې په ایران او لبنان کې دي.

ایران بیا په عمان، اردن، کویټ، اسرائیل، متحده عربي اماراتو او سعودي عربستان په ګډون په بېلابېلو هېوادونو کې پر امریکايي تاسیساتو او بېخبناوو بریدونه کړي دي.

د جون د لنډمهاله اوربند هوکړې ۶۰ ورځې وخت ټاکلې و، چې د دواړو لوریو پر ګډه هوکړه د غځېدا وړ وه. ټاکل شوې وه، چې په دې ورځو کې ایران او امریکا یوې وروستۍ هوکړې ته ورسېږي او د ایران اټومي پروګرام به محدود او د امریکا بندیزونه لرې شي.

ایراني سرچینې د چارشنبې پر ورځ د ترکیې د انادولو خبري آژانس هغه راپور هم رد کړ، چې د پاکستاني حکومتي سرچینو د څرګندونو له مخې یې ویلي وه، چې دواړو لوریو د دغې ۶۰ ورځني وخت پر غځولو هوکړه کړې ده.

سرچینې رویټرز ته ویلي:« د وخت د غځولو په اړه هیڅ خبرې نه‌کېږي؛ ځکه د ایران له نظره داسې وخت نه‌دی راغلی، نو د غځولو خبره یې هم نشته. امریکا له هوکړې ۴۸ ساعته وروسته هغه نقض کړه او څو ورځې وروسته ترې ووتله.»

هرمز تنګی، چې د ایران او عمان ترمنځ پروت دی او د خلیج د سیمې د اوبو لارې ته لار پرانیزي؛ له جګړې مخکې د نړۍ د تېلو او مایع طبیعي ګاز د لېږد شاوخوا پېنځمه برخه سمبالوله.

د جګړې له پیل راپدېخوا د برنټ اومه تېلو بیې لوړې شوې او په یوه پړاو کې یې د هر بېرل بیه ۱۲۶ ډالرو ته ورسېده، چې د جګړې له پیل مخکې کچې شاوخوا ۷۵ سلنه لوړه وه. په بازار کې بې‌ثباته راکړه ورکړه د خلیج له سیمې د تېلو د رسولو د احتمالي ګډوډۍ او د سولې د خبرو په اړه د بدلېدونکو څرګندونو له کبله ده.

د چارشنبې پر ورځ د تېلو بیې لومړی لوړې شوې؛ خو وروسته په بې‌ثباته بازار کې بېرته ثابتې شوې. دا بدلون وروسته له هغې راغی، چې د ۲۰۲۶ز.کال لپاره د تېلو د تقاضا وړاندوینې راکمې شوې. د برنټ اومه تېلو بیه شاوخوا ۸۸ ډالره او د امریکا د «وسټ ټکزاس انټرمیډیټ» اومه تېلو بیه شاوخوا ۸۳ ډالره وه.

امریکا او حوثیانو د سې‌شنبې پر ورځ پر بېلابېلو بېړیو له بریدونو خبر ورکړی؛ هغه بریدونه، چې د ایران د جګړې د پای ته رسولو لپاره په خبرو کې د اختلافونو له زیاتېدا سره هم‌مهاله شوي او ژر هوکړې ته د رسېدو هیلې یې کمزورې کړې دي. تهران هم خبرداری ورکړی، چې تر هغې به هرمز تنګی نه‌پرانیستل کیږي، چې امریکا د ایران شرطونه ونه‌مني.

دغه بریدونه د عمان په خلیج، هرمز تنګي ته څېرمه او سره سمندرګي کې ترسره شوي دي. دا دواړه د نړۍ د تېلو د لېږد مهمې لارې دي.

رویټرز راپور ورکړی، چې د جګړې له دوام سره د تېلو بیې لوړې شوي او د ونډو بازارونه ټیټ دي.

د برنټ تېلو بیه ۱.۴ سلنه لوړه شوې او هر بېرل ۸۸.۹۱ ډالرو ته رسېدلې؛ د امریکا د اومه تېلو بیه هم ۱.۳ سلنه لوړه شوې او پر ۸۳.۲۰ ډالرو معامله شوې ده.

د سره سمندرګي په سویلي برخه کې د یمن ټرانسپورټ وزارت ویلي، په باب‌المندب تنګي کې پر یوې کوچنۍ باروړونکې بېړۍ د حوثیانو په شکمن برید کې د بېړۍ څلور کارکوونکي وژل شوي دي. د یمن ساحلي ساتونکو هم ویلي، چې په دې پېښه کې د حوثیانو د مخالفې یوې پوځي ډلې دوه مرستندویان وژل شوي دي.

د حوثیانو اړوند«صبا» خبري آژانس ویلي؛ دې ډلې په باب‌المندب کې پر یوې سعودي بېړۍ، چې پوځي تجهیزات یې لېږدول، برید کړی دی. سعودي عربستان تر اوسه په دې اړه څه نه‌دي ویلي.

دغه راز د امریکا پوځ ویلي، د دغه هېواد د سمندري ځواکونو یوې چورلکې د پاناما بیرغ لرونکې یوې باروړونکې بېړۍ د لارښوونې سیسټم د له کاره اچولو لپاره دوه توغندي توغولي دي.

د امریکا د څرګندونو له مخې، دې بېړۍ د درېدلو او د ایران د بندرونو د سمندري محاصرې د مراعاتولو خبرداری له پامه غورځولی و.

هرمز تنګی نه پرانیستل کېږي – تهران

د ایران یوه لوړپوړي امنیتي چارواکي محسن رضايي د سې‌شنبې پر ورځ ویلي، تر هغې به هرمز تنګی نه‌پرانیستل کیږي، چې امریکا د تهران شرطونه ونه‌مني.

هغه د ایران د کنګل شویو شتمنیو خوشې کول او په سیمه کې د لبنان او غزې په ګډون د جګړو پای ته رسول د ایران له شرطونو څخه بللي دي.

دا څرګندونې یوه ورځ وروسته له هغې شوي، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ له ایران څخه د تېرو ۵۰ کلونو په جګړو، بریدونو او لاریونونو کې وژل شويو ته د غرامت غوښتنه وکړه.

ټرمپ د سې‌شنبې پر ورځ ویلي، امریکا د هرمز تنګي کنټرول په لاس کې لري او خبرداری یې ورکړ، چې که ایران نور اقدامات وکړي؛ امریکا کولی شي سخت ځواب ورکړي.

هرمز تنګی د جګړې له پیل مخکې د نړۍ د تېلو او مایع ګاز شاوخوا پېنځمه برخه لېږدوله او د دې تنګي تړل کېدل کولی شي د نړۍ د انرژۍ پر بازارونو اغېز وکړي.

د فبرورۍ له اته‌ویشتمې څخه، چې پر ایران د امریکا او اسرائیلو بریدونه پیل شول؛ په دغو نښتو کې زرګونه کسان وژل شوي دي. ایران هم د سیمې په څو هېوادونو کې د امریکا پر موخو او بېخبناوو بریدونه کړي دي.

ویل کیږي، چې د ایران د سپاه پاسداران د قومندان سلاکار محمدرضا نقدي ویلي، دغه ځواک د «دښمن په خاوره» کې د عملیاتو لپاره خپلې وړتیاوې زیاتوي.

په سوریه کې یوې محکمې له دې هېواده وتلی پخوانی ولسمشر بشارالاسد د ۱۴ کلنې کورنۍ جګړې پر «جنګي جرمونو» او « بشریت ضد جرمونو» تورن کړی دی؛ په دې جګړه کې شاوخوا نیم میلیون کسان وژل شوي دي.

د سوریې انتقالي حکومت یو محکمې، د بشار الاسد د مور د تره زوی عاطف نجیب هم پر اعدام محکوم کړ.

نوموړی د سوریې په سویل کې د درعا ولایت د لاریونونو د ځپلو مشري کولو پر تور تورن شوی دی؛ هغه ځپنه وه، چې په دې هېواد کې د پاڅون او وروسته د کورنۍ جګړې د پیل لامل شوه.

نجیب په سختو امنیتي تدابیرو کې، چې د زندان جامې یې پر تن وې؛ په قفس کې ولاړ و او قاضي پرېکړه ولوستله.

بشار الاسد او ورور یې ماهر له هغې وروسته، چې وسله‌والو مخالفانو د ۲۰۲۴ز.کال په ډسمبر کې دمشق ته ننوتل؛ روسیې ته وتښتېدل.

نجیب وروسته ونیول شو او د پخواني حکومت له هغو لوړپوړو چارواکو څخه شو، چې محاکمه شوي دي. هغه په ۲۰۱۱ز.کال کې د بشار الاسد د واکمنۍ پر مهال د سوریې د پوځ جنرال او په درعا ولایت کې د سیاسي امنیت د برخې مشر و.

د بشار الاسد پر ضد د اعدام حکم د سوریې د انتقالي حکومت له لوري لومړنی حکم دی، چې سږ کال یې د پخواني حکومت د چارواکو محاکمه، په حضوري او غیابي ډول پیل کړې ده.