بحران خاموش آب در افغانستان؛ بازگشت میلیون‌ها نفر و خطر خشکیدن کابل

افغانستان هم‌زمان با بازگشت میلیونی مهاجران از کشورهای همسایه، با یکی از جدی‌ترین بحران‌های آبی تاریخ خود روبه‌رو است؛ بحرانی که نهادهای بین‌المللی آن را «فاجعه‌بار» توصیف می‌کنند و هشدار می‌دهند که در صورت نبود اقدام فوری، پیامدهای انسانی، اقتصادی و امنیتی آن گسترده‌تر خواهد شد.

به گزارش روزنامه ایندیپندنت، کاهش بی‌سابقه بارندگی و برف‌باری در زمستان جاری، به‌ویژه در رشته‌کوه هندوکش، نگرانی‌های جدی را در مورد آینده منابع آب کابل و دیگر شهرهای افغانستان ایجاد کرده است. ارشاد ملک، مسوول نهاد حفاظت از کودکان در آسیا، پس از سفر اخیرش به کابل گفته است که میزان برف امسال «به‌مراتب کمتر از سال‌های گذشته» بوده و این وضعیت تهدیدی مستقیم برای ذخایر آب زیرزمینی به‌شمار می‌رود.

بر اساس ارزیابی‌ها، سطح آب‌های زیرزمینی کابل طی ده سال گذشته بین ۲۵ تا ۳۰ متر کاهش یافته و نزدیک به نیمی از چاه‌های این شهر خشک شده‌اند. همچنین گزارش‌ها نشان می‌دهد که حدود ۸۰ درصد آب زیرزمینی کابل به‌دلیل آلودگی با فاضلاب و مواد نمکی، برای نوشیدن ناسالم است. در حال حاضر، بسیاری از خانواده‌ها مجبور اند تا ۳۰ درصد درآمد ماهانه خود را صرف خرید آب کنند.

هم‌زمان با تشدید تغییرات اقلیمی، افغانستان شاهد بازگشت بیش از پنج میلیون مهاجر از ایران و پاکستان از سال ۲۰۲۳ به این‌سو بوده است؛ رقمی که جمعیت کشور را بیش از ۱۰ درصد افزایش داده و فشار بی‌سابقه‌ای بر زیربنا‌های محدود آب وارد کرده است. تنها در سال ۲۰۲۵، حدود ۲.۹ میلیون افغان به کشور بازگشته‌اند.

نهاد «مرسی کورپس» هشدار داده است که سه‌چهارم خانواده‌ها در مناطقی که میزبان بازگشت‌کنندگان هستند، دسترسی به آب آشامیدنی سالم را «دشوار یا بسیار دشوار» می‌دانند. این نهاد افزوده است که در برخی مناطق، تنش‌ها و درگیری‌های محلی بر سر آب افزایش یافته و اکنون حدود ۴۰ درصد منازعات قبیله‌ای در افغانستان به موضوع آب مرتبط است.

در ولایت‌های جنوبی، از جمله کندهار، خشکسالی‌های پی‌هم باعث شده تا دهقانان زمین‌های خود را ترک کنند. یکی از این دهقانان می‌گوید: «جایی که روزی سبز و آباد بود، امروز به بیابان تبدیل شده است. خشکسالی یک قاتل خاموش است که همه‌چیز را نابود می‌کند.»

در این میان، کاهش شدید کمک‌های بشردوستانه بین‌المللی نیز بحران را عمیق‌تر ساخته است. طبق گزارش‌ها، کمک‌های بشری به افغانستان در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال پیش از آن ۳۷ درصد کاهش یافته است. این وضعیت باعث شده تا نهادهایی مانند حفاظت از کودکان و مرسی کورپس پروژه‌های حیاتی آب و صحت را متوقف یا محدود کنند و صدها هزار نفر از خدمات اساسی محروم شوند.

در حالی که مقام‌های حکومت امارت اسلامی وعده اجرای پروژه‌هایی چون بند شاه‌توت و انتقال آب از پنجشیر را می‌دهند، نهادهای کمک‌رسان می‌گویند که بدون سرمایه‌گذاری گسترده و مدیریت مؤثر منابع آب، این وعده‌ها نمی‌تواند پاسخ‌گوی ابعاد بحران باشد.

کارشناسان تأکید می‌کنند که افغانستان با وجود شرایط دشوار، ظرفیت سازگاری با واقعیت جدید کم‌آبی را دارد، اما این امر نیازمند حمایت جدی جامعه جهانی است. به باور آنان، ادامه کاهش کمک‌ها نه‌تنها به بهبود وضعیت حقوق بشر کمک نمی‌کند، بلکه رنج میلیون‌ها شهروند، به‌ویژه زنان و کودکان را دوچندان خواهد کرد.