ادامه توقف تجارت میان افغانستان و پاکستان، صادرکنندگان پاکستانی را با زیان‌های سنگین مالی، محموله‌های متوقف‌شده و افزایش چشم‌گیر هزینه‌های انتقال کالا روبه‌رو کرده است؛ وضعیتی که به گفته فعالان اقتصادی، دسترسی پاکستان به بازارهای افغانستان و آسیای مرکزی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

بر اساس گزارشی از شبکه خبری CNA، تجارت میان دو کشور در اکتوبر ۲۰۲۵، پس از درگیری‌ها و کشته‌شدن شماری از افراد، متوقف شد. گروه‌های تجاری پاکستان برآورد می‌کنند که از آن زمان تاکنون، بیش از ۲.۵ میلیارد دالر تجارت از دست رفته است.

اسلام‌آباد مدعی است که افراد مسلح مستقر در افغانستان حملاتی را در پاکستان انجام می‌دهند؛ اتهامی که امارت اسلامی افغانستان آن را رد کرده است.

صنایع دارویی پاکستان زیر فشار

توقف تجارت، صنعت دواسازی پاکستان را نیز متأثر ساخته است؛ صنعتی که افغانستان یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی آن به شمار می‌رود.

جُنید الطاف، رئیس اجرایی شرکت دواسازی فیدرو در پیشاور، گفته است که حدود ۷۰ درصد دواهای بسته‌بندی‌شده در کارخانه این شرکت برای بازار افغانستان و آسیای مرکزی در نظر گرفته شده بود.

به گفته او، بسته‌شدن گذرگاه‌ها باعث شد بخشی از سفارش‌ها تکمیل نشود و مواد بسته‌بندی ویژه بازارهای افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی بدون استفاده بماند.

این شرکت اکنون تلاش می‌کند با افزایش فروش داخلی، بخشی از زیان‌های خود را جبران کند.

صادرکنندگان مواد غذایی و محصولات زراعتی نیز از پیامدهای این وضعیت آسیب دیده‌اند.

منظور الهی، مدیر شرکت MM Ellahi Traders که در زمینه صادرات برنج، گوشت، مرکبات و کچالو فعالیت می‌کند، گفته است که پیش از توقف تجارت، افغانستان و آسیای مرکزی حدود ۸۰ درصد درآمد شرکت او را تشکیل می‌دادند؛ اما این سهم اکنون به حدود پنج درصد کاهش یافته است.

مسیرهای طولانی‌تر و هزینه‌های چندبرابری

با توقف انتقال کالا از مسیرهای اصلی مرزی، شماری از صادرکنندگان پاکستانی برای دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی به مسیرهای جایگزین، از جمله از طریق ایران، روی آورده‌اند.

با این حال، این مسیرها هزینه‌های بیشتری دارند و زمان انتقال کالا را به‌گونه چشم‌گیری افزایش می‌دهند.

محمد نعیم، یکی از صادرکنندگان پاکستانی، گفته است که پیش از این، انتقال محموله از گذرگاه تورخم به ازبکستان حدود یک هفته زمان می‌برد و هزینه آن بین دو تا سه هزار دالر بود.

به گفته او، انتقال کالا از مسیر ایران اکنون حدود شش هفته طول می‌کشد و هزینه آن به ۱۰ تا ۱۳ هزار دالر افزایش یافته است.

او هشدار داده است که در صورت فاسدشدن مواد غذایی یا پایان‌یافتن تاریخ مصرف کالاها در مسیر، صادرکنندگان ممکن است ناچار شوند محموله‌ها را دور بریزند.

اختلافات سیاسی مانع ازسرگیری تجارت

اسلام‌آباد اعلام کرده است که ازسرگیری تجارت به اقدام امارت اسلامی افغانستان علیه گروه‌های مسلحی وابسته است که به گفته پاکستان از خاک افغانستان فعالیت می‌کنند. از سوی دیگر امارت اسلامی افغاستان بارها گفته است که خاک افغانستان علیه هیچ کشوری به خصوص کشورهای همسایه استفاده نخواهد شد و به هیچ گروهی مسلح اجازه فعالیت داده نمی‌شود.

در مقابل، ادامه این وضعیت نگرانی‌هایی را در میان فعالان اقتصادی و تحلیل‌گران درباره پیامدهای آن بر صادرات، اشتغال و روابط تجاری منطقه ایجاد کرده است.

وقار احمد، مدیر پژوهش در شبکه بین‌المللی پژوهش‌های اقتصادی Partnership for Economic Policy، هشدار داده است که سیاسی‌شدن تجارت می‌تواند به عملکرد صادراتی پاکستان آسیب بیشتری وارد کند.

او همچنین بر اهمیت افزایش ذخایر ارزی پاکستان در چارچوب برنامه این کشور با صندوق بین‌المللی پول تأکید کرده است.

درخواست تاجران پاکستانی برای گفتگو

گروه‌های تجارتی پاکستان از اسلام‌آباد و کابل خواسته‌اند اختلافات خود را از طریق گفتگو حل کنند و زمینه ازسرگیری تجارت را فراهم سازند.

با این حال، هنوز نشانه روشنی از حل فوری اختلافات و ازسرگیری کامل تجارت میان افغانستان و پاکستان دیده نمی‌شود.

رسانه‌های ایرانی گزارش داده‌اند که ترانزیت کالاهای تاجران افغان از طریق بندر شیخ ابونصر فراهی در شش ماه نخست سال ۱۴۰۵، در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، ۱۰۰ درصد افزایش یافته است؛ موضوعی که به گفته مقام‌های ایرانی، جایگاه این گذرگاه را در تجارت و ترانزیت منطقه‌ای تقویت می‌کند.

به گزارش ایرنا، محمد کوه‌گرد، رئیس عمومی گمرکات ولایت خراسان جنوبی ایران، گفته است که در این مدت ۸۰۵ هزار تُن کالاهای تاجران افغان از طریق بندر شیخ ابونصر فراهی ترانزیت شده است.

به گفته او، در همین مدت ۸۵ هزار تُن کالا نیز در چارچوب رویه ترانزیت مبدأ از گمرک ماهیرود عبور کرده که وزن آن در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته بیش از ۱۳۰۰ درصد افزایش داشته است.

کوه‌گرد اضافه کرد: در این رویه، تشریفات مربوط به کالاهای تجار افغانستان در گمرک ماهیرود انجام می‌شود و کالاها از این مسیر به کشورهای مقصد مورد نظر تجار انتقال می‌یابند.

این مقام ایرانی گفت که بیش از ۶۵ کیلومتر از مسیر ماهیرود تا فراه افغانستان اسفالت شده است؛ مسیری که تکمیل آن می‌تواند زمان انتقال کالا و هزینه‌های حمل‌ونقل میان دو کشور را کاهش دهد.

در همین حال، رئیس اتاق تجارت بیرجند ایران گفته است که افغانستان مهم‌ترین بازار هدف و شریک تجارتی خراسان جنوبی به شمار می‌رود و توسعه روابط تجارای با افغانستان، تسهیل واردات و رفع موانع گمرکی می‌تواند به گسترش مبادلات دو کشور کمک کند.

فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی ایران، در نشست تخصصی دهلیز ترانس‌افغان در شهر آستانه، پایتخت قزاقستان، خواستار گسترش خط آهن افغانستان از هرات تا مرز ترمذ ازبیکستان شده است.

خانم صادق گفته است که ایران در حال بررسی راه‌های گسترش ارتباطات ریلی با افغانستان و ازبیکستان است و این مسیر در نهایت باید به شبکه خطوط آهن آسیای مرکزی و چین وصل شود.

به گفته او، توسعه این مسیر می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای انتقال کالا و دسترسی کشورهای منطقه به آب‌های آزاد فراهم کند.

وزیر راه و شهرسازی ایران همچنان پیشنهاد کرده است که کشورهای واقع در مسیر دهلیز ایران، افغانستان، تاجیکستان، قرغیزستان و چین، در چارچوب سازمان همکاری‌های اقتصادی (اکو)، هرچه زودتر نشستی برگزار کنند تا میکانیزم‌های عملی تطبیق این طرح مشخص شود.

صادق با اشاره به توافق ترانزیتی بندر چابهار میان ایران، افغانستان و هند گفته است که این بندر ظرفیت گسترش انتقال کالا از افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی به بازارهای بین‌المللی را دارد.

او همچنین اتصال ریلی افغانستان به ترکیه و اروپا از مسیر سرخس و رازی و دسترسی به منطقه قفقاز و بحر سیاه از مسیر سرخس و جلفا را از طرح‌های قابل پیگیری در شبکه حمل‌ونقل منطقه‌ای دانسته است.

در همین حال، وزارت فواید عامه افغانستان گفته است که این کشور ظرفیت‌های قابل توجهی برای اتصال منطقه‌ای دارد و از سرمایه‌گذاری همه کشورها، به‌شمول ایران، در بخش توسعه خطوط آهن و تسهیلات ترانزیتی استقبال می‌کند.

این وزارت افزوده است که افغانستان برای همکاری در زمینه گسترش خطوط آهن و تقویت همکاری‌های ترانزیتی آمادگی دارد.

در نشست دهلیز ترانس‌افغان در آستانه، وزیران ترانسپورت ایران، ازبیکستان، پاکستان و قزاقستان و رئیس اداره خط آهن امارت اسلامی افغانستان حضور داشتند.