Opinion
په افغانستان کې د “جنګي جرمونو” قربانیان عدالت غواړي
د بشري حقونو د څار ټولنې د څرګندونو له مخې؛ تر اوسه پورې یوازې یو اسټرالیایي سرتېری د دې جرمونو په تړاو تورن شوی دی.
د بشري حقونو د څار ټولنې اعلان کړی؛ هغه افغان کورنۍ، چې د کورنۍ غړي یې بې ګناه د افغانستان په ۲۰ کلنه جګړه کې د بریټانوي او اسټرالیایي ځواکونو لخوا وژل شوي اوس هم د عدالت پر تمه دي.
دې ټولنې پر دواړو هېوادونو نیوکه کړې او څرګندوي، چې د دې “جنګي جرمونو” په ارزولو او څېړلو کې د قربانیانو کورنیو ته د عدالت په رامنځته کولو کې ځنډ راغلی دی.
د بشري حقونو د څار ټولنې د څرګندونو له مخې؛ تر اوسه پورې یوازې یو اسټرالیایي سرتېری د دې جرمونو په تړاو تورن شوی دی.
دې ټولنې د آسټرالیا حکومت لخوا په افغانستان کې د جنګي جرمونو د ثبت او مستند کولو لپاره اوبپاڼه جوړه کړې او د بریټانیا لخوا د خپلواکې څېړنې له پیله یې ستاینه کړې ده؛ خو دا کړنې یې بشپړې ندې ګنلي.
د آسټرالیا د دفاع وزارت د خبرپاڼې له مخې؛ د دې اوبپاڼې له جوړولو سره یې قربانیانو ته فرصت ورکړی، چې خپل شکایتونه ثبت او پر فارسي او پښتو ژبو د غرامت غوښتنه وکړي.
د بشري حقونو د څار ټولنې د آسټرالیا دا اقدام “مثبت او د ستاینې وړ” وباله؛ خو وایي، چې دا د حکومتي پلټنې د پایلو له خپرېدو پېنځه کاله وروسته تر سره شوي دي.
په خبرپاڼه کې راغلي: “دا [د حکومت پلټنې] د احتمالي جرمونو پراخه لړۍ د جنګي بندیانو او ملکي وګړو لنډمهاله اعدامونه ” څرګنده وي. په هرصورت یوازې یو سرتېری د دې جرمونو لپاره تورن شوی دی.”
د بشري حقونو ټولنې دا هم ویلي، چې ملګري ملتونه اوس هم د غرامت په اړه د آسټرالیا له چلنده اندېښمن دي. د ملګرو ملتونو ځانګړي ماموریت د ۲۰۲۴ کال په اګست کې د اسټرالیا د غرامت ورکولو چلند “د پوځ په اختیار کې د خیرات یوه بڼه ګڼل شوې نه د نړیوال قانون له مخې د قربانیانو لپاره قانوني حق .”
د بشري حقونو د څار ټولنې ټینګار کړی : “د آسټرالیا حکومت باید ډاډ ترلاسه کړي، چې افغانان د دې اوبپاڼې له شتون او د شکایت ثبتولو څرنګوالي څخه خبر دي.”
دغه راز د بشري حقونو د څار ټولنې ویلي، چې بریټانیا د یو مسوول هېواد په توګه “ډېر ورو پرمختګ” کړی دی.
دا په داسې حال کې ده، چې په افغانستان کې د جنګي جرمونو په اړه څېړنې له څو کلونو راپدېخوا روانې دي.
Opinion
د اپیک غونډه؛ چین د نړیوال اقتصاد او نوي نړیوال نظم په محور کې
د چین او امریکا اړیکې هم د نړیوال اقتصاد او سیاسي ثبات له مهمو موضوعاتو څخه دي. د چین دریځ دا دی چې د دوو سترو هېوادونو ترمنځ سیالي طبیعي ده، خو دغه سیالي باید د دواړو هېوادونو د اړیکو ټول اړخونه تر خپل سیوري لاندې را نه ولي.
د آسیا او ارام سمندر د اقتصادي همکاریو (اپیک) غونډه یوازې د اقتصادي همکاریو یوه عادي ناسته نه ده، بلکې د نړیوال اقتصاد د راتلونکي، سوداګریزو اړیکو او د سترو قدرتونو د تعامل لپاره یو مهم ستراتیژیک فرصت دی. په داسې حال کې چې نړۍ د اقتصادي بدلونونو، جیوپولیټیکو تحولاتو او د نړیوال نظم د بیا تعریف له پړاو څخه تېرېږي، د چین رول د دې بهیر په منځ کې ورځ تر بلې مهم کېږي.
چین د اپیک د کوربه هېواد په توګه هڅه کوي چې د اقتصادي همکاریو، سیمهییز اتصال، ازادې سوداګرۍ او ګډ پرمختګ لپاره نوې لارې پرانیزي. بېجینګ په نړیوالو اقتصادي اړیکو کې د څو اړخیزو همکاریو پر پیاوړتیا ټینګار کوي او غواړي نړیوالو ته دا پیغام ورسوي چې د نړۍ اقتصادي راتلونکی باید د تقابل، سوداګریزو جګړو او یو اړخیزو محدودیتونو پر ځای د متقابل احترام، همکارۍ او ګډو ګټو پر بنسټ ولاړ وي.
د چین اهمیت یوازې د یوه ستر اقتصادي بازار په توګه نه دی، بلکې دغه هېواد د نړیوالو اکمالاتي ځنځیرونو، تولید، پانګونې، ټکنالوژۍ او نړیوالې سوداګرۍ په جوړښت کې اساسي ځای لري. د نړۍ ګڼ هېوادونه د خپلو اقتصادي اړیکو، صادراتو او صنعتي پرمختګ لپاره له چین سره پراخو اړیکو ته اړتیا لري. له همدې امله، د بېجینګ دریځونه او اقتصادي نوښتونه د آسیا او ارام سمندر تر سیمې ورهاخوا د نړیوال اقتصاد پر بهیر هم اغېز لرلای شي.
د چین او امریکا اړیکې هم د نړیوال اقتصاد او سیاسي ثبات له مهمو موضوعاتو څخه دي. د چین دریځ دا دی چې د دوو سترو هېوادونو ترمنځ سیالي طبیعي ده، خو دغه سیالي باید د دواړو هېوادونو د اړیکو ټول اړخونه تر خپل سیوري لاندې را نه ولي. بېجینګ د داسې سالمې او عادلانه سیالۍ ملاتړ کوي چې د نړیوالو اصولو او منل شویو قواعدو پر بنسټ وي او دواړه لوري د یو بل د پرمختګ د مخنیوي پر ځای د خپلو وړتیاوو د لوړولو لپاره هڅې وکړي. د چین په لیدلوري کې، د نړۍ اقتصادي فضا دومره پراخه ده چې دواړه هېوادونه او نور نړیوال اقتصادونه کولای شي په ګډه پرمختګ وکړي او د یوه هېواد بریا د بل هېواد لپاره هم د فرصتونو د رامنځته کېدو لامل شي.
په همدې چوکاټ کې، چین د متقابل احترام، سولهییز ګډ ژوند او د ګډو ګټو پر بنسټ د همکاریو پر اصل ټینګار کوي. د دغه هېواد په دریځ کې د ملي حاکمیت، ځمکنۍ بشپړتیا، د هر هېواد د خپل ټولنیز نظام او پرمختیايي مسیر د درناوي ترڅنګ، د اختلافاتو د سولهییز مدیریت او د شخړو د مخنیوي موضوع ځانګړی اهمیت لري. د چین په باور، د همکاریو له لارې دواړه هېوادونه ګټه ترلاسه کولای شي، په داسې حال کې چې تقابل او شخړې نه یوازې د دواړو لورو، بلکې د نړیوالې ټولنې لپاره هم منفي پایلې لرلای شي.
د نړیوال پرمختګ په اړه د چین لیدلوری هم د دې غونډې له مهمو موضوعاتو څخه ګڼل کېږي. د بېجینګ په اند، رښتینی پرمختګ هغه دی چې د نړۍ ټولو هېوادونو ته پکې د ګډون، ونډې اخیستنې او ګټې اخیستنې فرصت برابر وي. پرمختګ او عصري کېدل باید یوازې د محدود شمېر شتمنو هېوادونو ځانګړی امتیاز نه وي، بلکې ټول هېوادونه، که لوی وي او که کوچني، باید د نړیوال اقتصاد په پرمختګ کې مساوي فرصتونه ولري. همدارنګه، دوامدار پرمختګ هغه وخت رښتینی ارزښت پیدا کوي چې د اقتصادي ودې ترڅنګ د ټولنیز عدالت، د خلکو د هوساینې او د چاپېریال ساتنې موضوعات هم په پام کې ونیول شي.
چین د نړیوال پرمختګ نوښت (Global Development Initiative) له لارې هڅه کوي چې د ملګرو ملتونو د ۲۰۳۰ کال د دوامدار پرمختګ اجنډا د پلي کېدو لپاره نړیوالې همکارۍ پیاوړې کړي. دغه نوښت د خلکو پر محور پرمختګ، ټولشموله اقتصادي ودې، نوښت، د انسان او طبیعت ترمنځ پر همغږۍ او عملي اقداماتو ټینګار کوي. د دې لیدلوري اساسي موخه د داسې نړیوالې پراختیايي ملګرتیا رامنځته کول دي چې پر مساوات، متقابل مشارکت او ګډو ګټو ولاړه وي او هېڅ هېواد او ټولنه د پرمختګ له فرصتونو بېبرخې پاتې نه شي.
همدارنګه، چین د ټولشموله اقتصادي نړیوال کېدو ملاتړ کوي او د هغو محدودیتونو مخالفت کوي چې د ټکنالوژۍ د تبادلې، اقتصادي همکاریو او نړیوالو بازارونو د پراختیا مخه نیسي. د کمربند او لارې نوښت او د هغه په چوکاټ کې د لوړ کیفیت همکاریو پراختیا د دې لیدلوري یوه مهمه برخه ده. د چین په باور، د زیربناوو جوړول، د ترانسپورټي دهلېزونو پراختیا، د سوداګرۍ اسانتیاوې، د پانګونې زیاتوالی او د ټکنالوژۍ تبادله کولای شي د نړیوال اقتصاد د ودې لپاره نوي فرصتونه برابر کړي او د پرمختګ لاسته راوړنې د بېلابېلو هېوادونو خلکو ته په عادلانه توګه ورسوي.
په ځانګړي ډول، د آسیا د اقتصادي راتلونکي لپاره د چین ونډه د پام وړ ده. د سیمې ګڼ هېوادونه د سوداګرۍ، ترانزیټ، انرژۍ، ټکنالوژۍ او زیربناوو په برخو کې له چین سره ګډې ګټې لري. دا وضعیت د سیمهییز اتصال د پراختیا، د اقتصادي همکاریو د ژورتیا او د آسیا او ارام سمندر د سیمې د بازارونو ترمنځ د اړیکو د پیاوړتیا لپاره مهم ظرفیتونه رامنځته کوي.
په ټوله کې، د اپیک غونډه د چین لپاره یوازې د کوربهتوب یو تشریفاتي فرصت نه دی، بلکې د خپل اقتصادي ځواک، نړیوالې ډیپلوماسۍ او ستراتیژیک لیدلوري د څرګندولو یوه مهمه صحنه ده. چین هڅه کوي چې د نړیوالو اقتصادي همکاریو په مرکز کې خپل ځای پیاوړی کړي او د اقتصادي ثبات، سیمهییز اتصال، دوامدار پرمختګ او ګډو ګټو په رامنځته کولو کې اغېزناک رول ولوبوي. د شینزن غونډه به په دې برخه کې د چین د نړیوالو اقتصادي لومړیتوبونو او د راتلونکو همکاریو د مسیر د ارزونې لپاره مهم فرصت وي.
Opinion
د چین کمونست ګوند د مرکزي کمیټې د شلمې دورې د پېنځمې عمومي غونډې په اړه هر اړخیزه تبصره
خو د دې تګلارې واقعي بریا به یوازې د سختو مقرراتو په شتون پورې تړلې نه وي؛ بلکې د قوانینو پر عادلانه تطبیق، د څارنې پر روڼتیا، د مسؤلینو پر حساب ورکونه او د عامه ګټو پر خوندي کولو به هم متکي وي.
د چین د کمونست ګوند د مرکزي کمیټې د شلمې دورې پېنځمه عمومي غونډه، چې ټاکل شوې د ۲۰۲۶ز. کال د اوکتوبر له شپږویشتمې تر نههویشتمې نېټې پورې په بېجینګ کې ترسره شي؛ د چین د سیاسي نظام، ګوندي مدیریت او د دولت د راتلونکو تګلارو له مهمو سیاسي پېښو څخه ګڼل کېږي. د اعلان شویو معلوماتو له مخې؛ د دې غونډې اساسي موضوع د ګوند د بشپړې او جدي ادارې پیاوړتیا، د ګوندي نظم ټینګښت او د ګوند د اوږدمهاله واکمنۍ د وړتیا لوړول دي. له همدې کبله، د دې غونډې ارزښت یوازې د ګوند په داخلي چارو پورې محدود نهدی، بلکې د چین د دولت د ادارې، اقتصادي پرمختګ، ټولنیز ثبات او نړیوال دریځ له راتلونکي مسیر سره هم تړاو لري.
د ګوندي نظم او سیاسي رهبرۍ پیاوړتیا
د چین کمونست ګوند په سیاسي جوړښت کې د مرکزي رهبرۍ یووالی او د پرېکړو منظم تطبیق ځانګړی اهمیت لري. تمه ده، چې په دې غونډه کې به د ګوند د داخلي انضباط، د مسوولانو د حساب ورکونې، له فساد سره د مبارزې او د ګوندي ادارو د اغېزمنتیا پر پیاوړتیا ټینګار وشي.
د چین مشرتابه د ګوند د جدي او هر اړخیزې ادارې پیاوړتیا د دولت د ثبات، د ګوند د سیاسي اعتبار او د اوږدمهاله حکومتولۍ د دوام لپاره مهمه ګڼي. د دې سیاست موخه دا ده، چې د ګوند غړي او دولتي چارواکي د ټاکل شویو اصولو او مقرراتو په چوکاټ کې فعالیت وکړي او د اداري سرغړونو او فساد مخه ونیول شي.
خو د دې تګلارې واقعي بریا به یوازې د سختو مقرراتو په شتون پورې تړلې نه وي؛ بلکې د قوانینو پر عادلانه تطبیق، د څارنې پر روڼتیا، د مسوولانو پر حساب ورکولو او د عامه ګټو پر خوندي کولو به هم متکي وي.
له فساد سره مبارزه او اداري اصلاحات
فساد د ډېرو هېوادونو د سیاسي او اقتصادي نظامونو لپاره یوه جدي ننګونه ده او چین هم له دې ستونزې سره د مبارزې لپاره پراخ اقدامات کړي دي. د ګوندي انضباط پیاوړتیا کولی شي د دولتي سرچینو د ناوړه استفادې، د اداري بېنظمۍ او د واک د شخصي ګټو لپاره د کارولو د مخنیوي په برخه کې مهم رول ولوبوي.
سره له دې د فساد پر وړاندې اغېزمنه مبارزه یوازې پر انضباطي اقداماتو نه بشپړېږي. د شفافو اداري کړنلارو، خپلواکې او اغېزمنې څارنې، د خلکو د شکایتونو د اورېدو او د قانون د مساوي تطبیق اړتیا هم شته. که دا عناصر په عملي توګه پیاوړي شي، د دولتي ادارو پر فعالیتونو د خلکو باور زیاتېدی شي او د عامه سرچینو د اغېزمنې کارونې زمینه هم برابرېدی شي.
اقتصادي پرمختګ او ټولنیزه هوساینه
که څه هم د پنېځمې عمومي غونډې اعلان شوې اساسي موضوع د ګوند جدي او هر اړخیزه اداره ده؛ خو د ګوندي رهبرۍ اغېزمنتیا له اقتصادي او ټولنیزو پایلو سره هم مستقیم تړاو لري. د چین لپاره د اقتصادي ودې دوام، د کارموندنې زیاتوالی، د خلکو د ژوند د کچې لوړول او د اقتصادي ستونزو مدیریت مهمې مسئلې دي.
چین په وروستیو لسیزو کې د صنعت، سوداګرۍ، بېخبناوو او ټکنالوژۍ په برخو کې د پام وړ پرمختګ کړی دی؛ خو د اقتصادي ودې د دوام لپاره باید د کورني لګښت پیاوړتیا، د خصوصي سکټور ملاتړ، د نوښت او څېړنې پراختیا، د ځوانانو د کارموندنې ستونزو ته پاملرنه او د اقتصادي نابرابرۍ کمول هم په پام کې ونیول شي.
د ګوند د رهبرۍ لپاره یوه مهمه ننګونه دا ده، چې د سیاسي او اداري نظم پیاوړتیا پر عملي اقتصادي پرمختګ او د خلکو د ژوند پر ښه والي بدله کړي. د اقتصادي بریا اصلي معیار یوازې د تولید او پانګونې زیاتوالی نهدی، بلکې دا هم ده، چې د پرمختګ ګټې د ټولنې بېلابېلو قشرونو ته ورسېږي.
د مرکزي واک او محلي ادارو ترمنځ اړیکې
د چین د سیاسي نظام یوه مهمه ځانګړتیا د مرکزي رهبرۍ پیاوړی رول دی. د مرکزي پرېکړو منظم تطبیق کولی شي د ملي پروګرامونو پر همغږۍ، د سرچینو وېش او د پراخو اقتصادي پروژو پلي کولو کې مرسته وکړي.
د محلي ادارو وړتیا، د سیمو ځانګړي شرایط او د خلکو اړتیاوې هم باید په پام کې ونیول شي. که ټولې پرېکړې له محلي واقعیتونو سره له کافي ارزونې پرته تطبیق شي؛ د ځینو سیمو اقتصادي او ټولنیزې ستونزې ښايي په مناسب ډول حل نهشي. له همدې کبله د مرکزي رهبرۍ او محلي ادارو ترمنځ اغېزمنه همغږي، د معلوماتو رښتینی شریکول او د پایلو پر بنسټ ارزونه د ښې حکومتولۍ مهم عناصر دی.
د چین نړیوال دریځ او سټراټیژیک اهمیت
چین د نړۍ له مهمو اقتصادي او سیاسي قدرتونو څخه دی او د دغه هېواد کورنۍ تګلارې پر نړیوال اقتصاد، سوداګرۍ، پانګونې او نړیوالو اړیکو اغېز لري. د چین سیاسي ثبات او د دولتي ادارو اغېزمنتیا کولی شي د نړیوالو اقتصادي همکاریو او اوږدمهاله پانګونې پر فضا هم اغېز وکړي.
له بلې خوا د نړیوالې سیالۍ زیاتوالی، د لویو قدرتونو ترمنځ اختلافات، سوداګریز محدودیتونه او د پرمختللیو ټکنالوژیو پر سر سیالي د چین پر اقتصادي او سیاسي محاسبو اغېز لري. په داسې شرایطو کې د چین مشرتابه هڅه کوي، چې د کورني ثبات، اقتصادي پرمختګ او ملي امنیت ترمنځ توازن وساتي.
د دې غونډې اهمیت په دې کې هم دی، چې د ګوند د ادارې او رهبرۍ اړوند پرېکړې کولی شي د چین د راتلونکو ملي سیاستونو پر تطبیق او په نړیواله کچه د دغه هېواد پر چلند غیرمستقیم اغېز ولري. البته، د دغو اغېزو واقعي ارزونه به د غونډې له پایلو او د پرېکړو له عملي کېدو وروسته ممکنه وي.
انتقادي ارزونه او احتمالي ننګونې
د چین کمونست ګوند د مرکزي کمیټې د پېنځمې عمومي غونډې د اهمیت ترڅنګ د هغې د عملي پایلو د ارزونې لپاره باید څو اساسي پوښتنې مطرح شي: آیا د انضباط د پیاوړتیا اقدامات به د فساد په کمولو کې د اندازه کېدونکو پایلو سبب شي؟ آیا اداري اصلاحات به د خلکو د ورځني ژوند په ښهوالي کې څرګند بدلون راولي؟ آیا د دولتي چارواکو حساب ورکونه او د ادارو شفافیت به پیاوړی شي؟ او آیا د مرکزي پرېکړو تطبیق به د محلي اړتیاوو او ټولنیزو شرایطو په پام کې نیولو سره ترسره شي؟
د دغو پوښتنو ځوابونه د غونډې له رسمي اعلامیو څخه ورهاخوا د عملي اقداماتو، د فساد د قضیو د مدیریت، د اداري شفافیت، د اقتصادي شاخصونو او د خلکو د هوساینې له پایلو سره تړاو لري.
همدارنګه، د ګوندي نظم پیاوړتیا باید له اغېزمنې ادارې، مسلکي وړتیا، د خلکو د اړتیاوو درک او د مسوولانو له رښتینې حساب ورکولو سره مل وي. که انضباط یوازې د اداري کنټرول په توګه محدود پاتې شي او د ادارو د اصلاح او د خلکو د ستونزو د حل لپاره عملي اقدامات ورسره مل نهوي؛ نو د هغې اغېز به محدود وي.
پایله
په ټوله کې، د چین د کمونست ګوند د مرکزي کمیټې د شلمې دورې پېنځمه عمومي غونډه د دغه هېواد د ګوندي نظم، سیاسي رهبرۍ او د دولت د اوږدمهاله ادارې د پیاوړتیا په بهیر کې د پام وړ اهمیت لري. د غونډې اعلان شوی اساسي تمرکز ښيي، چې د چین مشرتابه غواړي د ګوند د داخلي انضباط، له فساد سره د مبارزې او د مرکزي رهبرۍ د یووالي له لارې د حکومتولۍ وړتیا پیاوړې کړي.
د دې غونډې اصلي ارزښت به د اعلامیو او سیاسي موخو پر بیانولو کې نه، بلکې د هغو د عملي پایلو په څرګندېدا کې وي. که د غونډې پرېکړې د شفافیت، اغېزمنې ادارې، اقتصادي پرمختګ، د خلکو د هوساینې او د مسوولانو د حساب ورکولو د پیاوړتیا لامل شي؛ نو د چین د دولتي نظام د اغېزمنتیا په لوړولو کې به مهم رول ولوبوي.
له همدې کبله د دې غونډې هر اړخیزه ارزونه باید د سیاسي رهبرۍ او ګوندي انضباط تر څنګ، د اقتصادي پرمختګ، ټولنیز عدالت، اداري شفافیت او د خلکو د ژوند د کیفیت پر عملي پایلو هم ولاړه وي. دا به څرګنده کړي، چې د ګوند د جدي او هر اړخیزې ادارې تګلاره تر کومه بریده د چین د دولت او ټولنې د اوږدمهاله پرمختګ له اړتیاوو سره سمون لري.
Opinion
د شانګهای د همکاریو ټولنه؛ اهمیت، موخې، د افغانستان رول او د بیشکیک د راتلونکې سرمشریزې اغېزې
افغانستان کولی شي د کانونو، کرنې، انرژۍ ،ټرانسپورټ، لوژسټیک، سوداګرۍ او صنعتي تولید په برخو کې د دې ټولنې له هېوادونو سره همکاری پراخه کړي.
د شانګهای همکاریو ټولنه یا «SCO » په تېرو دوه لسیزو کې د آسیا او یوروشیا د سیمې له مهمو سیاسي، امنیتي او اقتصادي ټولنو څخه ګرځېدلی دی. دا ټولنه په داسې جغرافیه کې فعالیت کوي، چې د نړۍ ځینې ستر قدرتونه، مهم اقتصادي بازارونه او د امنیت له پلوه حساسې سیمې په کې شاملې دي. چین، روسیه، هند، پاکستان، ایران، د منځنۍ آسیا هېوادونه او بېلاروس د دې ټولنې غړیتوب لري. په داسې حال کې، چې افغانستان او منګولیا د څارونکو هېوادونو غوندې له ډې ټولنې سره اړیکې لري. د شانګهای ټولنې اصلي تمرکز یوازې پر امنیت نه دی، بلکې اقتصادي همکاري ،ټرانسپورټ، انرژي، سوداګري، کلتوري اړیکې، د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه او سیمهییز ثبات هم د دې ټولنې د اجنډا مهمې برخې دي .
د شانګهای ټولنه څه شی ده؟
د شانګهای همکاریو ټولنې بنسټ په ۲۰۰۱ کال کې کېښودل شو. د دې ټولنې د جوړېدا اصلي موخه دا وه، چې د غړیو هېوادونو ترمنځ باور، ښه ګاونډیتوب او امنیتي همکاري پیاوړې شي. د ټولنې مرکزي دفتر په بیجینګ کې دی.
د شانګهای ټولنې لومړني بنسټګر چین، روسیه، قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان او ازبکستان ول. وروسته د ټولنې د غړیتوب ساحه پراخه شوه او هند او پاکستان په ۲۰۱۷ کال کې، ایران په ۲۰۲۳ کال کې او بلاروس په ۲۰۲۴ کال کې دایمي غړي شول. په دې توګه، نن دا ټولنه لس دایمي غړي لري. سربېره پر دې، یو شمېر هېوادونه د څارونکي او د خبرو اترو د شریکانو حیثیت لري.
د ټولنې په جوړښت کې د دولتونو مشران، د بهرنیو چارو وزیران، دفاعي او امنیتي چارواکي، اقتصادي بنسټونه او بېلابېل تخصصي ارګانونه په منظم ډول غونډې کوي. د دې ټولنې مهمه ځانګړنه دا ده، چې د غړیو هېوادونو ترمنځ د اختلافونو باوجود، د ګډو سیمهییزو مسایلو لپاره د خبرو او همکارۍ یو واحد چوکاټ رامنځته کوي.
د شانګهای ټولنې اساسي موخې
د شانګهای ټولنې لومړنی او تر ټولو مهم هدف د سیمې امنیت او ثبات دی. ټولنه د ترهګرۍ، افراطیت، بېلتونپالنې ،منظم جرمونو او نشهیي توکو د قاچاق پر وړاندې د ګډې مبارزې لپاره د غړو هېوادونو ترمنځ همکاري تنظیموي.
د دې ټولنې فعالیتونه یوازې امنیتي موضوعاتو ته محدود نهدي. د شانګهای ټولنه هڅه کوي، چې د غړو هېوادونو ترمنځ اقتصادي اړیکې، سوداګري، پانګونه، انرژي، ټرانسپورټ او سیمهییزه نښلېدا پراخه شي. په وروستیو کلونو کې ډیجیټلي اقتصاد، مصنوعي ځیرکتیا، د انرژۍ امنیت، شین اقتصاد او مالي همکاری هم د دې ټولنې د اجنډا مهمې برخې ګرځېدلې دي.
د ټولنې له مهمو اوږدمهاله اهدافو څخه یو دا هم دی، چې د نړیوال نظام په بدلېدونکي وضعیت کې د آسیا او یوروشیا هېوادونو ترمنځ ګډ دریځ او همغږي زیاته کړي. د ټولنې د ۲۰۳۵ کال د پراختیا سټراټیژي هم له نړیوالو او سیمهییزو ټولنو سره د اړیکو د پراخولو او د ټولنې د نړیوال رول د پیاوړتیا موضوع ته ځانګړې پاملرنه کوي.
ولې شانګهای ټولنه مهمه ده؟
د شانګهای ټولنې اهمیت د غړیو هېوادونو له جغرافیایي، وګړنیز، اقتصادي او سیاسي وزن سره مستقیم تړاو لري. په دې ټولنه کې چین او روسیه د نړۍ له مهمو قدرتونو څخه دي، هند او پاکستان د جنوبي آسیا مهم هېوادونه دي او د منځنۍ آسیا هېوادونه د چین، روسیې، جنوبي آسیا او اروپا ترمنځ د جغرافیایي اتصال په برخه کې ځانګړی موقعیت لري.
له همدې کبله د شانګهای ټولنې پرېکړې یوازې د غړیو هېوادونو پر اړیکو اغېز نهکوي؛ بلکې د افغانستان، منځنۍ آسیا، جنوبي آسیا، منځني ختیځ او حتی د نړیوال اقتصاد او امنیت پر وضعیت هم اغېز لرلی شي.
پر ځانګړي توګه د افغانستان لپاره د دې ټولنې اهمیت ډېر دی؛ ځکه افغانستان د شانګهای ټولنې له ډېرو غړیو سره ګډه پوله، تاریخي اړیکې او اقتصادي تعاملات لري. چین، پاکستان، ایران، تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان له افغانستان سره مستقیمې یا نږدې اړیکې لري او روسیه هم د افغانستان په امنیتي او سیاسي معادلاتو کې مهم رول لري.
د افغانستان رول په شانګهای ټولنه کې
افغانستان په ۲۰۱۲ کال کې د شانګهای ټولنې د څارونکي هېواد حیثیت ترلاسه کړ. له دې مخکې په ۲۰۰۵ کال کې د شانګهای ټولنې او افغانستان ترمنځ د افغانستان د تماس ډلې د جوړېدو هوکړه شوې وه، چې وروسته په ۲۰۱۸ کال کې یې نوی پروتوکول هم لاسلیک شو. د دې میکانیزم هدف د افغانستان د سولې، ثبات، له ترهګرۍ او افراطیت څخه د پاک افغانستان او اقتصادي پرمختګ لپاره د همکاریو د وړاندیزونو او نظریاتو رامنځته کول ول.
د افغانستان لپاره د شانګهای ټولنې اهمیت په دې کې دی، چې هېواد د ټولنې د امنیتي بحثونو له مرکز څخه ډېر لرې نهدی. د افغانستان ناامني، ترهګري، د نشهیي توکو قاچاق، سرحدي ستونزې او اقتصادي کمزوري کولی شي پر نږدې ګاونډیو او د سیمې پر امنیت مستقیم اغېز وکړي.
همدا دلیل دی، چې د افغانستان موضوع د شانګهای ټولنې لپاره یوازې د یوه بهرني هېواد موضوع نهده؛ بلکې د سیمهیز امنیت له مهمو موضوعاتو څخه ده.
افغانستان کولی شي له دې ټولنې څخه د ټرانسپورټ، سوداګرۍ، انرژۍ، پانګونې، کرنې، کانونو او سیمهییزې نښلېدا په برخو کې هم ګټه واخلي. که افغانستان د منځنۍ او جنوبي آسیا ترمنځ د ټرانزیټي پل پر توګه خپل موقعیت سم وکاروي؛ د شانګهای ټولنې له اقتصادي ظرفیتونو څخه د هېواد د اقتصادي ودې لپاره استفاده کېدای شي.
د بیشکیک د ۲۰۲۶ کال سرمشریزه
د شانګهای ټولنې د مشرانو راتلونکې سرمشریزه به د قرغزستان په پلازمېنه بیشکیک کې د ۲۰۲۶ کال د اګست له یودېشمې څخه د سپټمبر تر لومړۍ نېټې پورې ترسره شي. دا سرمشریزه؛ ځکه هم ځانګړې اهمیت لري، چې د شانګهای ټولنې د جوړېدو پېنځهویشتمه کلیزه هم په همدې کال کې راځي.
د سرمشریزې د چمتووالي په لړ کې د ټولنې د ملي همغږوونکو، بهرنیو چارو وزیرانو او نورو اړوند ادارو غونډې ترسره شوې دي. د ۲۰۲۶ کال پر جولای په چولپون-اتا کې د بهرنیو چارو وزیرانو غونډې هم د بیشکیک د سرمشریزې لپاره د اعلامیې او نورو اسنادو مسودې وڅېړلې.
د دې سرمشریزې د اجنډا مهمې موضوعګانې به امنیت، اقتصادي همکاری، سیمهییز اتصال، انرژي، مالي همکاري، د ترهګرۍ او نشهیي توکو پر وړاندې مبارزه او د ټولنې د راتلونکي رول پیاوړتیا وي.
په بیشکیک کې د ۲۰۲۶ کال د شانګهای ټولنې ګڼې تخصصي غونډې هم ترسره شوې دي. د بېلګې په توګه؛ د جون په میاشت کې د انرژۍ د وزیرانو غونډه وشوه، چې د انرژۍ امنیت، د انرژۍ موثریت او د نوي کېدونکې انرژۍ پر ګډو پروژو بحث په کې وشو. همدارنګه د ماليې وزیرانو او مرکزي بانکونو د مشرانو په غونډه کې د مالي همکاریو، د ملي اسعارو پر کارولو او د شانګهای د پراختیایي بانک د جوړېدو پر موضوع بحث وشو.
د جولای پر اووهویشتمه او اتهویشتمه په بیشکیک کې د شانګهای ټولنې د رسنیو او تحلیلي مرکزونو غونډه هم ترسره شوه، چې د ۲۶ هېوادونو شاوخوا ۲۵۰ استازو په کې ګډون کړی و. د غونډې اصلي موضوع «په نوي بېر کې شانګهای ټولنه؛ له متقابل تفاهم څخه تر عملي همکاریو» وه .
د بیشکیک سرمشریزې لپاره د افغانستان اهمیت
د افغانستان لپاره د بیشکیک سرمشریزه د دې لپاره مهمه ده، چې د افغانستان موضوع د سیمې د لس غړیو هېوادونو پر کچه بیا مطرح کېږي. افغانستان کولی شي د دې فرصت له لارې د امنیت، اقتصاد، ټرانزیټ او سیمه ییز اتصال په اړه خپلې اړتیاوې او لومړیتوبونه مطرح کړي.
تر ټولو مهمه موضوع دا ده، چې افغانستان باید یوازې د امنیتي ستونزې پر توګه مطرح نهشي. که د افغانستان بحث یوازې د ترهګرۍ، نشه یي توکو او سرحدي امنیت تر کچې محدود پاتې شي، د افغانستان اقتصادي ظرفیتونه به له پامه وغورځول شي.
افغانستان د منځنۍ او جنوبي آسیا ترمنځ د جغرافیایي اتصال له پلوه ځانګړی موقعیت لري. د رېل پټلۍ، سړکونو، برښنا ،سوداګریزو دهلېزونو او سیمه ییزو پروژو له لارې افغانستان کولی شي د مرکزي آسیا او جنوبي آسیا ترمنځ د اتصال مهمه نقطه شي.
له همدې کبله، د شانګهای ټولنې لپاره هم ثبات لرونکی او اقتصادي پیاوړی افغانستان د سیمې په ګټه دی.
اقتصادي اهمیت؛ افغانستان څه ترلاسه کولی شي؟
د شانګهای ټولنه د اقتصادي همکاریو پراخ ظرفیت لري. د چین، روسیې، هند، ایران، پاکستان او منځنۍ آسیا هېوادونه په ګډه د افغانستان لپاره د لوی بازار، ټرانسپورټي دهلېز او پانګونې مهم فرصتونه رامنځته کولی شي.
افغانستان کولی شي د کانونو، کرنې، انرژۍ ،ټرانسپورټ، لوژسټیک، سوداګرۍ او صنعتي تولید په برخو کې د دې ټولنې له هېوادونو سره همکاری پراخه کړي.
په دې برخه کې د شانګهای پراختیایي بانک د جوړېدو موضوع هم مهمه ده. په ۲۰۲۶ کال کې بیشکیک د دې بانک د جوړېدو په اړه مشورتي غونډې ترسره کړه او د غړو هېوادونو ترمنځ د دې مالي بنسټ د جوړېدو پر عملي جزئیاتو بحث شوی دی.
که دغه ډول مالي میکانیزمونه په راتلونکي کې عملي شي، افغانستان کولی شي د سیمهییزو بېخبنایي او اقتصادي پروژو لپاره د تمویل له فرصتونو څخه استفاده وکړي؛ البته دا کار د افغانستان د سیاسي وضعیت، نړیوالې رسمیت پېژندنې، بانکي اړیکو او د پانګونې د امنیت له وضعیت سره مستقیم تړاو لري.
پایله
د شانګهای همکاریو ټولنه په یویشتمه پېړۍ کې د آسیا او یوروشیا د سیمې د بدلېدونکي جیوپولیټیک یوه مهمه نښه ده .
دا ټولنه له یوې امنیتي همکارۍ څخه ورو ورو د اقتصاد، انرژۍ، ټرانسپورټ، مالي چارو، ټکنالوژۍ او نړیوالې همکارۍ پر پراخ چوکاټ بدلېږي.
د افغانستان لپاره د شانګهای ټولنې اهمیت تر بل هر وخت زیات دی. افغانستان د دې ټولنې له ډېرو غړیو سره ګډې پولې، اقتصادي اړیکې او امنیتي مشترکات لري او د سیمې له امنیت او اقتصاد څخه ځان بېلولی نهشي.
د افغانستان لپاره اصلي پوښتنه دا ده، چې له څارونکي حیثیت څخه څنګه عملي ګټه پورته کړي. افغانستان باید په شانګهای ټولنه کې یوازې د امنیت او ترهګرۍ د بحث موضوع نه وي؛ بلکې د سوداګرۍ، ټرانزیټ، انرژۍ، پانګونې او سیمهییز اتصال د بحث یوه فعاله برخه وګرځي.
د بیشکیک راتلونکې سرمشریزه، چې د ۲۰۲۶ کال د اګست پر یودېرشمه او د سپټمبر پر لومړۍ نېټه ترسره کېږي؛ د افغانستان لپاره د دې فرصت یوه مهمه صحنه ده. که د افغانستان موضوع د سیمې د هېوادونو له امنیتي اندېښنو سره یوځای د اقتصادي همکاریو، سیمه ییز اتصال او اوږدمهاله ثبات له زاویې مطرح شي، نو شانګهای ټولنه کولی شي د افغانستان په سیمه ییز ادغام کې مهم رول ولوبوي.
په بل عبارت، د افغانستان لپاره د شانګهای ټولنې ارزښت یوازې په دې کې نهدی، چې« افغانستان د ټولنې څارونکی هېواد دی»، بلکې اصلي اهمیت یې دا دی، چې افغانستان د همدې ټولنې د غړیو ترمنځ د جغرافیې، امنیت، اقتصاد او ټرانزیټ په یوه مهمه نقطه کې موقعیت لري. د دغه موقعیت د تبدیلولو لپاره سیاسي ثبات، اقتصادي اصلاحات او فعاله سیمه ییزه ډیپلوماسي اړینه ده.
-
لوبی4 days agoپه آی ال ټي ۲۰ لیګ کې د افغان او اماراتي لوبغاړو ګډون اړین شو
-
تازه خبرونه4 days agoترکیې یونان ته د اوښتو په هڅه کې ۳۵ افغان کډوال ونیول
-
لوبی3 days agoسرخپوشان خوافي د افغانستان فوټبال اتلانو لیګ نه ماتېدونکی اتل شو
-
لوبی5 days agoزیمبابوې له افغانستان څخه د دوهیمې ټسټ لوبې پر دوهیمه ورځ ۱۸۰ منډې مخکې شو
-
لوبی4 days agoارمان افسي استقلال کابل ته پنځه پر صفر ماتې ورکړه
-
تازه خبرونه4 days agoپه تېرو دوه اوونیو کې له ایران او پاکستان څخه څه باندې ۹۵ زره افغانان افغانستان ته راغلي
-
تازه خبرونه5 days agoپه جوزجان کې د بیات پاور ۴۰ میګاواټه ګازي برښنا تولیدي توربین بېرته فعال شو
-
تازه خبرونه2 days agoد اسلامي امارت مالیې وزیر د ایران د مازندران له کرنیزو او تولیدي مرکزونو لیدنه وکړه
