د رویټرز د ترلاسه شوي سند له مخې؛ د راروانې جمعې پر ورځ به د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د ایران په اړه یوه ځانګړې ناسته ترسره کړي، چې د معترضانو پر وړاندې د «اندېښمنوونکي تاوتریخوالي» موضوع وڅېړي.

د ایراني چارواکو د راپورونو له مخې؛ له ۲۰۲۲ کال راپدېخوا دا اعتراضونه له ټولو پراخ لاریونونه ګڼل شوي، چې په کې لږ تر لږه ۵‌زره کسان وژل شوي دي.

دې ناارامیو پر نړیواله کچه له بشري حقونو څخه د پراخو سرغړونو په اړه اندېښنې هم راپارولي دي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو رییس فولکر تورک د اعتراضونو پر وړاندې سخت چلند غندلی او دا یې له نړیوالو قوانینو پوره سرغړونه ګڼلې ده.

په هغه لیک کې، چې رویټرز لیدلی؛ د آیسلینډ سفیر اینار ګونارسون، چې د جرمني او بریټانیا په ګډون د یو شمېر هېوادونو استازیتوب کويویلي: ځانګړې غونډه؛ ځکه اړینه ده، چې د «اندېښمنوونکي تاوتریخوالي، د لاریونکوونکو پر وړاندې د سختې ځپنې او په ټول هېواد کې د نړیوالو بشري حقونو د قانون د سرغړونو په اړه د باور وړ راپورونه» موجود دي.

ملګرو ملتونو تائید کړې، چې دا غونډه به د جمعې پر ورځ ترسره شي او تر اوسه ۲۱ هېوادونو له دې وړاندیز ملاتړ کړی دی.

د بشري حقونو د څار بنسټ (Human Rights Watch) د پراخو ناقانونه وژنو غندنه کړې او له ملګرو ملتونو یې غوښتي، چې د ایران د ۲۰۲۲ کال د اعتراضونو په اړه خپله پلټنه پراخه کړي او د حساب وړاندې کولو د ډاډ لپاره ورته اضافي مالي سرچینې برابرې کړي.

د ایران ډیپلوماټیک ماموریت د رویټرز نظر غوښتنې ته سمدستي ځواب ندی ورکړی؛ خو ډیپلوماټان وایي، چې ایران د ملګرو ملتونو ماموریتونو ته ځوابي لیکونه لېږلي او ادعا یې کړې، چې نښتې وروسته له هغې پیل شوې، چې پر امنیتي ځواکونو وسله‌وال بریدونه وشول.

د « ایران امپېکټ » د ۱۹ نادولتي بنسټونو د ائتلاف غړي ګلن پایوت رویټرز ته ویلي؛ دا غونډه به «ایراني چارواکو ته یو روښانه پیغام ولېږي، چې وینه تویېدل او د بېلابېلوغږونو ځپل باید پای ته ورسېږي او دا، چې دوی تر نړیوال څار لاندې دي.»

هغه زیاته کړې: «دا د نړیوالې ټولنې لپاره هم یو فرصت دی، چې د ټولو ایرانیانو له سوله‌ییز حق څخه ملاتړ وښيي او هغوی پرته له وېرې خپل غږ پورته کړي.»

په ایران کې روان اعتراضونه د اوږدمهالو ناخوښیو څرګندونه کوي؛ د ۲۰۲۲ کال پخواني لاریونونه هم له تاوتریخوالي سره مخ شول، چې سلګونه کسان په کې وژل شوي او زرګونه نور ونیول شول.

د ملګرو ملتونو دا بېړنۍ غونډه د ایران د مخالفتونو د مدیریت په اړه د نړیوالې ټولنې د زیاتېدونکې اندېښنې او د سیمې پر بشري حقونو د دې وضعیت د پراخو اغېزو څرګندونه کوي.

رویټرز د یکشنبې پر ورځ د اور‌وژونکو د څرګندونو له مخې راپور ورکړی، چې د کراچۍ د تاریخي ښار د مرکزي سیمې د یوه ستر سوداګریز مرکز په اورلګېدنه کې له ۶۵ څخه د زیاتو کسانو لټون روان دی؛ په دې پېښه کې لږ تر لږه شپږ کسان مړه شوي او د ودانۍ ځینې برخې کنډواله دي.

خپرې شوې ویډیوګانې ښیي، چې د ودانۍ له دننه څخه د اور لمبې پورته کیږي؛ اور وژونکو د شنبې د شپې تر ناوخته هڅه کړې، چې د سوداګریزې سیمې نورو برخو ته د اور د غخېدو مخه ونیسي. له څه باندې ۲۴ ساعتونو له اورلګېدنې وروسته اور وژونکو د نږدې نړېدلې ودانۍ تودې کنډوالې سړول پیل کړل.

اور وژونکو د پاکستان سیمه‌ییز ټلوېزیون(جیو نیوز ) ته ویلي: په دې سوداګریز مرکز کې، چې له ۱۲۰۰ څخه ډېر دوکانونه لري؛ د هوا د تېرېدا مناسب سیسټم نه و. له همدې کبله ټوله ودانۍ له لوګي ډکه وه او د ژغورنې چارې یې هم له خنډ او ځنډ سره مخ کړې وې.

د ډان‌نیوز د څرګندونو له مخې؛ د سند ایالت د پولیسو مشر جاوید عالم اوډهو د پېښې په ځای کې خبریالانو ته ویلي «داسې ښکاري، چې دا اور به د برښنا د پرېکېدا له کبله لګېدلی وي.»

هغه زیاته کړې: « د دې بازار جوړښت او نقشه همداسې وه او بله دا، چې په کې داسې توکي موجود ول لکه: غالۍ، کمبلې او نور له لینون څخه جوړ توکي، چې له کبله یې اوس هم اور ورو ورو بل پاتې دی.»

د کراچۍ ښاروال مرتضی وهاب خبریالانو ته ویلي، چې تر اوسه ۶۵ کسان ورک او لادرکه دي.

د ژغورنې ادارو ویلي، چې په دې پېښه کې شپږ کسانو خپل ژوند له لاسه ورکړی او شاوخوا ۲۰ نور ټپیان دي.

د رسنیو د راپورونو له مخې؛ ځینو خلکو د ښاروال پر ضد شعارونه ورکول، ځکه نوموړی له ۲۳ ساعتونو وروسته د پېښې ځای ته ورغلی و.

سلګونه کسان د ودانۍ شاوخوا راټول شوي وه او په کې هغه خفه دوکانداران هم ول، چې سوداګریز توکي یې بشپړ له منځه تللې دي.

دوکاندارې یاسمین بانو ویلي « مونږ بېخي له هر څه بې‌برخې شوو؛ صفر ته ورسېدو؛ د شل کلونو زحمتونه مو ټول له منځه ولاړل.»

دا اور د شنبې پر شپه ولګېد او د ژغورنې ډلو ته د شپې پر ۱۰:۳۸ (د ګرینویچ پر وخت  ۱۷۳۸) زنګ وهل شوی و، چې په کې ویل شوي وه: د څو پوړیز «ګل پلازه» سوداګریز مرکز د ځمکې پر پوړ دوکانونو اور اخیستی دی.

د مرستې ۱۱۲۲ ویاند حسن‌الحسیب خان رویټرز ته ویلي: «کله، چې مونږ ورسېدو؛ اور له ځمکني پوړ څخه پورته پوړونو ته خپور شوی و او نږدې ټوله ودانۍ یې نیولې وه.»

د سوداګریز مرکز دننه انځورونه د دوکانونو سوځېدلي پاتې شوني او نارنجي رنګه لمبې ښيي، چې اوس هم د ودانۍ له بېلابېلو برخو لوګي پورته کېدل.

د رویټرز د څرګندونو له مخې؛ د یکشنبې تر ماښامه پورې، د ودانۍ سوځېدلي او تور فلزي چوکاټ پر سړک پروت و. دغه راز د هواتېرېدا سیسټمونه او د ځینو دوکانونو لوحې لیدل کېدې.

د ژغورنې کارکوونکو ویلي، چې د ودانۍ ځینې برخې نړېدلې دي او امکان شته، چې ټوله وداني راولوېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې د تېرې جمعې پر ورځ د کراچۍ په سوداګریز بندر کې د افغان سوداګرو پر سوداګریزو توکو اورلګېدلی، چې په کې ۹۸ کانټینرونه سوځېدلي دي او افغان سوداګرو رسنیو ته د دې اورلګېدنې زیان پېنځه میلیون ډالره اټکل کړی دی.

یو ایراني چارواکي د یکشنبې پر ورځ ویلي؛ د دې هېواد چارواکو تائید کړې، چې په وروستیو لاریونونو کې لږ تر لږه ۵ زره کسان وژل شوي، چې شاوخوا ۵۰۰ یې امنیتي ځواکونه دي.

دې چارواکي د موضوع د حساسیت له کبله ونه‌غوښتل، چې نوم یې واخیستل شي؛ د وژنې مسوولیت یې د “ترهګرو او وسلوالو بلواګرو” پر غاړه واچاوه.

رویټرز خبري سرچینې د دې چارواکي د څرګندونو له مخې راپور ورکړی، چې ترټولو سختې نښتې او د قربانیانو ترټولو لوی شمېر د ایران د شمال لویدیځ په کُردي سیمو کې رامنځته شوي. هغه سیمې، چې د ناکراریو په وروستیو ورځو کې د ډېر تاوتریخوالي شاهدې وې.

چارواکي دا هم ویلي؛ ” شونې ده، چې دا شمېر نور هم لوړ شي”.

هغه ادعا کړې، چې اسرائیل او ځینې نورې ډلې د لاریونکوونکو ملاتړ کوي.

ایراني چارواکي بې ثباتي تل “بهرانیو دښمنانو ” ته منسوبوي. په داسې حال کې، چې خپلواکې ادارې بېلابېل شمېر وړاندې کوي.

په امریکا کې د بشري حقونو ټولنې “هارانا” د ۳ زره او ۳۰۸ کسانو وژنه تائید کړې او له ۴ زره څخه د زیاتو کسانو وژنه تر څېړنو لاندې ده. دې ادارې له ۲۴ زره څخه د ډېرو کسانو نیول اعلان کړي دي.

دغه راز په ناروې کې د کُردانو د بشري حقونو ټولنې “هنګا” راپور ورکړی، چې د ډسمبر په وروستیو کې پیل شوي پراخ لاریونونه او خونړۍ نښتې؛ د ایران په شمال لویدیځ کې رامنځته شوې دي.