د ملګرو ملتونو د بشري حقونو مسوول ولکر ټورک خبرداری ورکړی، چې پرمختللې مصنوعي ځیرکتیا ښايي د بشریت پر وړاندې په یوه «شتونیز ګواښ» بدله شي او د دې ټکنالوژۍ د خوندیتوب او مصونیت لپاره یې د جدي تضمینونو د رامنځته کولو غوښتنه کړې ده.

ټورک د دوشنبې پر ورځ په ژنیو کې د ملګرو ملتونو بشري حقونو شورا ته د وینا پر مهال ویلي، د مصنوعي ځیرکتیا په صنعت کې د ځینو کسانو له‌خوا د دې ټکنالوژۍ د خطرونو په اړه راپورته شوې اندېښنې جدي نیسي.

هغه زیاته کړې؛ مخکې له دې، چې ناوخته شي باید د مصنوعي ځیرکتیا د خوندیتوب او امنیت لپاره د پیاوړو تضمینونو د رامنځته کولو لپاره پراخې هڅې وشي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر زیاته کړې، د پیاوړو مصنوعي ځیرکتیايي سیسټمونو ناکامي یا ناوړه ګټه اخیستنه ښايي حیاتي بېخبناوې، خدمتونه، اړیکې او ډیموکراټیک بنسټونه ګډوډ کړي.

ټورک همداراز ویلي، چې یوازې یو شمېر کسان پر مصنوعي ځیرکتیا ډېر پراخ واک لري او له هېوادونو یې وغوښتل، چې د دې ټکنالوژۍ د پراختیا او کارونې په برخه کې پر روښانه «سرو کرښو» هوکړه وکړي.

هغه د خپلې وینا پر مهال دا هم ویلي؛ په اوکراین کې د روسیې له‌خوا د بشپړ خپلواکه بې‌پیلوټه الوتکو د کارولو په اړه پر خپرو شویو راپورونو د « سختې وېرې» څرګندونه وکړه او د هغو وسلو د سمدستي بندیز غوښتنه یې وکړه، چې له انساني مداخلې پرته د خلکو د وژلو وړتیا لري. رویټرز دغه راپورونه په خپلواکه توګه  تائید کړي نه‌دي.

دغه راز ټورک د ایران د اعدامونو پر زیاتېدا او پر اوکراین د روسیې د بریدونو پر پراخېدا نیوکه وکړه او د امریکا د کډوالۍ په توقیف‌خونو کې د شاوخوا ۲۳ کسانو د مړینې په تړاو هم د حساب ورکولو غوښتنه وکړه.

هغه ویلي، ملګري ملتونه باید د شخړو د تمویل په برخه کې د ښکېلو شرکتونو او اقتصادي ګټو رول هم په ډېر دقت وڅېړي.

هغه وایي، چې دغه بنسټ به د جګړو د پارولو تر شا د پټو لاملونو د رابرسېره کولو او له هغوی څخه د حساب ورکولو له غوښتنې شاتګ ونه‌کړي.

د ټورک دغه څرګندونې په داسې حال کې راپورته کېږي، چې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا به د اوکټوبر تر اوومې د ایران د جګړې، د سوډان د شخړې او د نړۍ د نورو کړکېچونو څېړنه روانه وساتي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو صندوق( یونیسف) ويلي، په ۲۱ هېوادونو کې شاوخوا ۲۰ میلیون ماشومان له یو کال راپدېخوا په انلاین نړۍ کې له جنسي ناوړه ګټې اخیستنې یا جنسي ښکېلاک( استثمار) سره مخ شوي دي. د دغو پېښو ډېره برخه په خواله رسنیو کې رامنځته شوې ده.

د یونیسف د راپور له مخې؛ په افریقا، اسیا، لاتیني امریکا او ختیځه اروپا کې له ۱۲ څخه تر ۱۷ کلونو پورې د هرو پېنځه ماشومانو له ډلې له یوه څخه ډېرو لږ تر لږه یو ډول انلاین جنسي ناوړه ګټه اخیستنه یا استثمار تجربه کړی دی.

شاوخوا ۱۵ میلیون ماشومان له ناغوښتل شوي جنسي منځپانګې سره مخ شوي، ۹ میلیون ماشومان له جنسي خبرو یا د جنسي انځورونو لېږلو ته اړ شوي او د شاوخوا ۴ میلیون ماشومانو جنسي انځورونه یې له رضایت پرته خپاره شوي دي.

یونیسف ویلي، په ټوله نړۍ کې له ورته ناوړه ګټه اخیستنې سره د مخ کېدونکو ماشومانو شمېر ښايي لسګونو میلیونونو ته ورسېږي.

دا څېړنه په دې برخه کې له سترو څېړنو څخه بلل شوې ده؛ معلومات یې د ۲۰۲۰ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ په ۲۱ هېوادونو کې د شاوخوا ۲۱ زره انټرنېټ کاروونکو ماشومانو له نظرپوښتنو راټول شوي، چې پاکستان، کینیا، برازیل او سربیا هم په کې راغلي دي.

ډېری پېښې په خواله رسنیو کې

یونیسف وايي، د ناوړه ګټه اخیستنې نږدې ۶۰ سلنه پېښې په خواله لکه: فیسبوک، واټس‌اپ، انسټاګرام، سناپ‌چټ او ټیک‌ټاک کې شوې دي. شاوخوا ۱۴ سلنه پېښې هم په انلاین لوبو کې رامنځته شوې دي.

د فیسبوک، واټس‌اپ او انسټاګرام د مالک شرکت میټا ویلي، د دغو نظرپوښتنو یوه برخه د ۲۰۲۰ کال اړوند ده؛ هغه مهال د تنکیو ځوانانو د خوندیتوب لپاره د نننیو امنیتي اقداماتو ځینې برخې  پلې شوې نه‌وې.

سناپ‌چټ او ټیک‌ټاک هم ویلي، چې د ماشومانو او تنکیو ځوانانو د خوندیتوب لپاره یې په خپلو شبکو کې بېلابېل امنیتي تدابیر پلي کړي دي.

د یونیسف راپور ښيي، چې له نیمایي څخه په ډېرو پېښو کې ناوړه ګټه اخیستونکی هغه کس و، چې ماشوم له مخکې پېژانده؛ لکه ملګری، د کورنۍ غړی یا عاطفي ملګری. په ۳۸ سلنه پېښو کې ماشوم له ناوړه ګټه اخیستونکي سره د لومړي ځل لپاره په انلاین نړۍ کې مخ شوی و.

همدارنګه، له یوې سلنې څخه هم په کمو پېښو کې پولیسو، ټولنیزو کارکوونکو یا د مرستې کرښو ته راپور ورکړ شوی دی.

د مصنوعي ځیرکتیا له لارې د ناوړه ګټې اخیستنې اندېښنه

یونیسف د مصنوعي ځیرکتیا له لارې د ناوړه ګټې اخیستنې د زیاتېدا په اړه هم خبرداری ورکړی دی. په ۹ هېوادونو کې شاوخوا ۱.۱ میلیون ماشومانو ویلي، چې د مصنوعي ځیرکتیا په کارولو یې د دوی د څېرو په وسیله جعلي جنسي انځورونه یا ویډیوګانې جوړې شوې دي.

د راپور له مخې؛ هغه ماشومان چې له انلاین جنسي ناوړه ګټې اخیستنې سره مخ شوي، د نورو ماشومانو پر پرتله شاوخوا څلور برابره ډېر د ځان‌وژنې یا ځان ته د زیان رسولو فکر راپور کړی دی او د هغوی د اندېښنې کچه هم لوړه وه.

د یونیسف اجرائیوي مشرې کاټرین راسل ویلي، ډېری ماشومان له داسې تجربو وروسته له سخت روحي او رواني فشار سره مخ کېږي او په چوپتیا کې کړاو ګالي.

یونیسف له حکومتونو او د ټکنالوژۍ له شرکتونو غوښتي، چې د ماشومانو د خوندیتوب لپاره امنیتي تدابیر پیاوړي کړي؛ د انلاین ناوړه ګټې اخیستنې او د مصنوعي ځیرکتیا له لارې د جوړېدونکو منځپانګو اړوند قوانین نوي کړي او د ماشومانو د ملاتړ او د پېښو د راپور ورکولو سیسټمونه ښه‌کړي.

د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ وزارت ویاند عنایت‌الله الکوزي ویلي، له افغان‌بیسیم مخابراتي شرکت سره د ۲۶۹ میلیون افغانیو پر ارزښت د ۳۱ مخابراتي انټنونو د جوړولو تړون لاسلیک شوی دی.

د عنایت‌الله الکوزي د څرګندونو له مخې، دغه انټنونه به د کندهار، پکتیکا، هلمند او زابل ولایتونو په ۱۳ ولسوالیو په لرې پرتو سیمو او د فرضي کرښې په اوږدو کې جوړ شي.

نوموړي زیاته کړې، چې تر دې دمه د مخابراتو د پراختیا صندوق د یوولسمې پروژې په چوکاټ کې د ۵۰ مخابراتي انټنونو د جوړولو تړونونه لاسلیک شوي دي.