د افغانستان د لومړني ستورمزلي عبدالاحد مومند مړی، چې له جرمني څخه هېواد ته لېږدول شوی و؛ د دوشنبې پر ورځ په کابل کې پر ځانګړو رسمي مراسمو خاورو ته وسپارل شو.

د مومند د جنازې لمونځ د هغه د کورنۍ د غړو، د هېواد د یو شمېر اوسېدونکو او د اسلامي امارت د چارواکو په ګډون په عیدګاه جومات کې ادا شو؛ وروسته یې مړی پر رسمي مراسمو د مرنجان غونډۍ ته ولېږدول شو او هلته خاورو ته وسپارل شو.

د اسلامي امارت چارواکو په دې مراسمو کې عبدالاحد مومند د هېواد له مخکښو علمي څېرو څخه وباله او ټینګار یې وکړ، چې ځوان نسل باید له ده ته ورته شخصیتونو الهام واخلي.

عبدالاحد مومند په ۱۹۸۸زېږدیز کال کې لومړنی افغان و، چې فضا ته یې سفر وکړ.

نوموړي په ۲۹ کلنۍ کې د پخواني شوروي اتحاد په فضايي ماموریت کې د «میر» فضايي تمځي ته سفر وکړ او نهه ورځې یې په فضا کې تېرې کړې. دا هغه تاریخي بریا وه، چې د مومند نوم یې د افغانستان په تاریخ کې تلپاتې کړ.

مومند د روان کال د غبرګولي پر دېرشمه د سرطان له ناروغۍ سره له اوږدې مبارزې وروسته د ۶۷ کلونو پر عمر د جرمني په یوه روغتون کې مړ شو. سره له دې، چې نوموړي افغانستان د ستورمزلۍ ډګر ته ورپېژاند؛ خو د هېواد فضايي فعالیتونه په وروستیو لسیزو کې درېدلي او د افغانستان فضايي انسټېټیوټ اوس هم غیرفعال دی.

د آزموینو عمومي ادارې نن (دوشنبه د چنګاښ پېنځلسمه) د حکومت د اطلاعاتو او رسنیو په مرکز کې په یوې غونډه کې د ۱۴۰۵لمریز لېږدیز کال د عمومي کانکور، د دیني مدرسو، د شپنیو پوهنځیو، د څوارلسمو ټولګیو، له هېواده بهر فارغانو او د کوچیانو د کانکور آزموینو پایلې اعلان کړې.

د عمومي کانکور د پایلو له مخې، د پروان ولایت راشد د پهلوان زوی د ۳۶۰ نمرو په ترلاسه کولو لومړی مقام خپل کړ.

د کونړ ولایت انعام‌الله د شېرزمان زوی، د ۳۵۸.۰۹۳۷ نمرو پر ترلاسه کولو دوه‌یم مقام خپل کړ.

د پکتیا ولایت عبدالهادي د عبدالرحمن زوی د ۳۵۶.۹۶۷۹۱ نمرو پر ترلاسه کولو درېیم مقام خپل کړ.

د میدان وردګ ولایت محمد ایمن، د محمد بشیر زوی، د ۳۵۶.۹۶۷۹۰ نمرو په ترلاسه کولو څلورم مقام خپل کړ.

د میدان وردګ ولایت بسم‌الله جان د محمد عمر زوی د ۳۵۶.۸۵۷۹ نمرو پر ترلاسه کولو پېنځم مقام خپل کړ.

د دیني مدرسو د فارغانو له ډلې د غور ولایت عبدالمجید د ۳۲۷.۱۹ نمرو پر ترلاسه کولو لومړی مقام، د بدخشان ولایت خالد د ۳۲۰ نمرو پر ترلاسه کولو دوه‌یم مقام او د لغمان ولایت حامد د ۳۱۹ نمرو پر ترلاسه کولو درېیم مقام خپل کړ.

د آزموینو عمومي اداره وایي، د ۱۴۰۵لمریز لېږدیز کال عمومي کانکور په څلور پړاوونو کې واخیستل شو، چې نږدې ۱۲۰ زره داوطلبانو په کې ګډون کړی و.

د لوړو زده‌کړو وزارت د جذب د پلان له مخې، ۷۴ زره او ۵۰۰ کسان به د هېواد دولتي پوهنتونونو او د لوړو زده‌کړو بنسټونو ته د زده‌کړو د دوام لپاره ور وپېژندل شي.

د آزموینو عمومي ادارې زیاته کړې، د کانکور بهیر داسې تنظیم شوی و، چې د هېواد پر کچه ټولو شرایطو پوره کوونکو داوطلبانو ته د ګډون برابر فرصت برابر شي. د همدې مهالوېش له مخې، په لومړي پړاو کې د ۱۵ ولایتونو، په دوه‌یم پړاو کې د ۱۸ ولایتونو، په درېیم پړاو کې د کابل ولایت د دولسمو ټولګیو فارغانو او په څلورم پړاو کې د مخکنیو پړاوونو ناحاضرو داوطلبانو، له هېواده بهر فارغانو، د کوچیانو، د کابل د دیني مدرسو او د څوارلسمو ټولګیو د فارغانو آزموینې واخیستل شوې.

د دې ادارې د مسوولانو د څرګندونو، د کانکور ټول څلور پړاوونه په منظم ډول، له روڼتیا او اغېزناک مدیریت سره او له کومې ستونزې پرته ترسره شول. د دوی په خبره، دغه بهیر د اړینو معیارونو له مخې په منظم، روڼ او د باور وړ ډول مدیریت شو، چې د آزموینو پر بهیر یې د داوطلبانو باور نور هم پیاوړی کړ.

د آزموینو ملي اداره وایي؛ د ۱۴۰۵لمریز کال عمومي کانکور د هېواد له مهمو آزموینو څخه و، چې د روڼتیا، عادلانه ارزونې او اغېزناک مدیریت پر بنسټ په بریالیتوب ترسره شو. د پایلو له اعلان سره به لسګونه زره ځوانان د هېواد د لوړو زده‌کړو بنسټونو ته بریالي شي او په بېلابېلو علمي څانګو کې به د زده‌کړو فرصت ترلاسه کړي.

په دې غونډه کې د اسلامي امارت د بېلابېلو ادارو مسوولانو هم خبرې وکړې؛ د آزموینو عمومي ادارې له هڅو یې ستاینه وکړه، بریالیو داوطلبانو ته یې مبارکي وویله او له هغوی یې وغوښتل، چې له دې فرصت څخه د خپلو وړتیاوو د لوړولو او د هېواد او خلکو د خدمت لپاره اغېزناکه ګټه واخلي.

د هانا بشري حقونو ټولنې په خپل تازه راپور کې ویلي، چې افغان کډوال په ایران کې؛ په تېره بیا ښځې او ماشومان، عدالت ته د لاسرسي، د مدني احوالو د ثبت او قانوني ملاتړ په برخه کې له ستونزو سره مخ دي.

د یکشنبې پر ورځ په خپور شوي راپور کې راغلي، چې له وروستیو پوځي نښتو وروسته د امنیتي تدابیرو سختېدا، د انټرنېټ پرې کېدا، د عامه خدمتونو له ګډوډېدا او د اداري فشارونو له زیاتېدا سره د افغان کډوالو حقوقي وضعیت نور هم خراب شوی او ډېری یې د «حقوقي نه‌شتون» له حالت سره مخ کړي دي.

د هانا د څرګندونو له مخې، د مدني احوالو د ثبت لپاره د اغېزناک میکانېزم نشتوالي؛ لکه د واده، طلاق، زېږون، نسب، د ماشوم د روزنې او پالنې حق( حضانت) او میراث د دې لامل شوي، چې ګڼ افغانان ونه‌توانېږي خپلې کورنۍ اړیکې په قانوني ډول ثابتې کړي او یا له خپلو مدني حقونو او قضايي ملاتړ څخه برخمن شي.

په راپور کې راغلي، افغان ښځې تر ټولو ډېر زیان ویني.

د هانا د څرګندونو له مخې؛ هغه ښځې، چې له کورني تاوتریخوالي، ناثبت شویو ودونو، غیررسمي طلاقونو، د کورنۍ له پرېښودو او یا د نفقې له نه ورکړې سره مخ دي؛ د رسمي اسنادو د نشتوالي له کبله په محکمو کې د خپلو حقونو د اثبات پر مهال له جدي ستونزو سره مخ کیږي.

همدارنګه افغان ماشومان د زېږون د نه ثبتېدا او د هویتي اسنادو د نشتوالي له کبله له زده‌کړو، روغتیايي خدمتونو او ټولنیز ملاتړ څخه بې‌برخې کېږي او د بې‌هویته پاتې کېدا، جبري کار، استثمار او کم‌عمره ودونو له زیات خطر سره مخ وي.

هانا د ایران کورنیو قوانینو ته په نغوته کې ویلي، چې د دې هېواد د مدني قانون د پېنځمې مادې له مخې؛ په ایران کې ټول مېشت کسان د دغه هېواد د قوانینو تابع دي او اوومه ماده د بهرنیو وګړو د مدني احوالو اړوند حقونه پر رسمیت پېژني.

د دې بنسټ د رڼو اداري کړنلارو نشتوالی او د استوګنې د وضعیت یا د اسنادو د نشتوالي له کبله محکمو ته د کډوالو د لاسرسي محدودیتونه د ایران د اساسي قانون له اصولو، لکه د عادلانه غوښتنې او د قانون پر وړاندې د برابرۍ له حق سره په ټکر کې دي.

په راپور کې راغلي، چې ایران د خپلو نړیوالو ژمنو، د مدني او سیاسي حقونو، اقتصادي، ټولنیزو او فرهنګي حقونو نړیوالو میثاقونو او د ماشوم د حقونو کنوانسیون له مخې اړ دي، چې د خپلې خاورې ټولو اوسېدونکو ته، له توپیري چلند پرته، عدالت ته د لاسرسي، د زېږون د ثبت او قانوني ملاتړ حق ډادمن کړي.

هانا د ایران له حکومته غوښتي، چې د بېړنیو تدابیرو له نیولو سره د افغان وګړو د مدني احوالو د ثبت، محکمو ته د هغوی د بې‌توپیره لاسرسي او د ښځو او ماشومانو د اغېزناک قانوني ملاتړ زمینه برابره کړي او له هغو اقداماتو او تګلارو ډډه وکړي، چې عدالت ته د دوی د لاسرسي مخه نیسي او یا یې زیانمنتیا ډېروي.