افغانستان د خپل تاریخ په اوږدو کې له یوې خوا له ګاونډ هېوادونو څخه د میلیونو کډوالو بېرته راستنېدا او له بلې خوا د اوبو د کمښت او د کابل وچېدا له ګواښ سره مخ کړی؛ نړیوال بنسټونو یې «ناورین» بولي او خبرداری ورکوي، چې له بېړنیو هڅو پرته به ورسره بشري، اقتصادي او امنیتي منفي اغېزې نورې هم پراخې شي.

د انډیپنډنټ ورځپاڼې د راپور له مخې؛ د روان ژمي پر مهال په ځانګړي توګه د هندوکش په غرونو کې د باران او واورې بې‌ساري کمښت د کابل او د افغانستان د نورو ښارونو د اوبو د سرچینو د راتلونکي په اړه اندېښنې راپورته کړې دي.

په آسیا کې د ماشومانو د ساتنې ادارې مسوول ارشاد ملک کابل ته له وروستي سفر وروسته ویلي، چې د سږنۍ واورې کچه «د پخوانیو کلونو پر پرتله ډېره کمه» ده او دا حالت د ځمکنیو اوبو زېرمو ته مستقیم ګواښ ګڼل کېږي.

د ارزونو له مخې؛ په تېرو لس کلونو کې د کابل د ځمکنیو اوبو سطحه له ۲۵ تر ۳۰ مټرو پورې ټیټه شوې او نږدې نیمایي څاه‌ګانې وچې شوې دي.

همدارنګه راپورونه ښيي، چې د کابل شاوخوا ۸۰ سلنه ځمکنۍ اوبه د فاضله او مالګینو توکو د ککړتیا له کبله د څښلو لپاره روغتیایي ندي. دا مهال ډېرې کورنۍ اړ دي، چې د خپل میاشتني عاید تر ۳۰ سلنې پورې د اوبو د اخیستو لپاره ولګوي.

د اقلیمي بدلونونو له پراخېدا سره هم‌مهاله افغانستان له ۲۰۲۳ کال راپدېخوا له ایران او پاکستان څخه د څه باندې ۵ میلیون کډوالو د بېرته ستنېدا شاهد دی. دې شمېر د هېواد نفوس له ۱۰ سلنې څخه ډېر کړی او د اوبو پر محدودو بنسټیزو سرچینو یې بې‌ساری فشار راوستی دی. یوازې په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۲.۹ میلیون افغانان هېواد ته راستانه شوي دي.

«مرسي کورپس» بنسټ خبرداری ورکړی: په هغو سیمو کې، چې د بېرته راستنېدونکو افغانانو کوربه دي؛ درې ‌پر‌ څلور کورنۍ د څښاک پاکو اوبو ته لاسرسی «سخت یا ډېر سخت» بولي.

دغه بنسټ زیاتوي؛ په ځینو سیمو کې د اوبو پر سر د خلکو سیمه‌ییزې شخړې او نښتې زیاتې شوي او دا مهال شاوخوا ۴۰ سلنه شخړې په افغانستان کې د اوبو له موضوع سره تړاو لري.

جنوبي ولایتونه په ځانګړي توګه کندهار پرله‌پسې وچکالیو ځپلی او بزګران یې اړ کړي، چې خپلې کروندې پرېږدي. یو له دې بزګرو وايي: «هغه ځای، چې یو وخت شین او آباد و؛ نن پر دښته بدل شوی دی. وچکالي یو غلی قاتل دی، چې هر څه له منځه وړي.»

په همدې حال کې د نړیوالو بشري مرستو سخت کمښت هم دا بحران ژور کړی دی.

د راپورونو له مخې؛ په ۲۰۲۵ کال کې افغانستان ته بشري مرستې د تېر کال پر پرتله ۳۷ سلنه کمې شوې دي. دا وضعیت د دې لامل شوی، چې د ماشومانو د ساتنې او مرسي کورپس په څېر بنسټونه د اوبو او روغتیا مهمې پروژې ودروي یا محدودې کړي، چې په پایله کې یې سلګونه زره کسان له بنسټیزو مرستو بې‌برخې شوي دي.

سره له دې، چې اسلامي امارت چارواکو کابل ته د شاه‌توت بند او له پنجشېر څخه د اوبو د لېږد پروژو د پلي کېدا ژمنې کړې؛ خو مرستندویه بنسټونه وایي، چې له پراخې پانګونې او د اوبو سرچینو اغېزمن مدیریت پرته دا ژمنې د بحران د پراخېدا ځواب نشي کېدی.

کارپوهان ټینګار کوي، چې افغانستان سره له ټولو ستونزو د اوبو د کمښت له نوي واقعیت سره د تطابق وړتیا لري؛ خو دا کار د نړیوالې ټولنې جدي ملاتړ ته اړتیا لري.

د هغوی په باور، د مرستو پرله‌پسې کمښت نه یوازې د بشري حقونو د ښه کېدا سبب نه‌ګرځي، بلکې د میلیونو وګړو په ځانګړي توګه د ښځو او ماشومانو کړاوونه نور هم زیاتوي.

د افغانستان د عامې روغتیا وزارت څرګنده کړې، چې د هېواد په بېلابېلو برخو کې له ۵ کلونو څخه د کم  عمره ماشومانو د ګوزڼ(پولیو) واکسین فرعي ملي کمپاین لومړی پړاو پیل شوی دی.

د وزارت د معلوماتو له مخې؛ دا کمپاین به د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ له دوه‌یمې څخه تر پېنځمې پورې د هېواد په ۱۷۲ ولسوالیو او ۱۶ ولایتونو کې پلی شي، چې د مرکز، جنوب، ختیځ، لویدیځ، سویل‌ختیځ، شمال او شمال‌ختیځ حوزې رانغاړي. همدارنګه په کندهار، هلمند، روزګان او زابل ولایتونو کې به د واکسین بهیر د فبرورۍ له درېیمې څخه تر شپږمې پورې روان وي.

د وزارت د څرګندونو له مخې؛ د پوره ښه چمتووالي لپاره دا کمپاین به د فاریاب او بادغیس ولایتونو په څلور ولسوالیو کې د فبرورۍ له نهمې تر دولسمې پورې پلی شي.

د عامې روغتیا وزارت ویلي، چې د دې پړاو اصلي هدف د پولیو یا د ماشومانو د ګوزڼ پر ضد د شاوخوا ۷.۳ میلیون له ۵ کلونو څخه کم عمره ماشومانو واکسین کول دي.

د یاد وزارت ویاند شرافت زمان امرخېل ویلي، چې دا کمپاین په کابل، ننګرهار، لغمان، کونړ، نورستان، پکتیا، پکتیکا، خوست، غزني، بادغیس، هرات، کندوز، فاریاب، بلخ، زابل، روزګان، هلمند او کندهار ولایتونو کې روان دی.

«له پولیو پاک افغانستان» بنسټ هم تائید کړې، چې د واکسین دا کمپاین له نړیوالو روغتیايي بنسټونو او همکارو ادارو سره په نږدې همغږۍ کې تطبیقېږي.

ګوزڼ یوه خطرناکه ویروسي ناروغي ده، چې بشپړه درملنه نلري او یوازې د واکسین له لارې یې مخنیوی کېدی شي. پدې ناروغۍ اخته کېدا کولی شي د ماشومانو د ګوزڼ او آن د مړینې لامل شي.

ویل کیږي، چې د کورنیو او د سیمې د مشرانو همکاري د پولیو واکسین د کمپاینونو د بریا او په افغانستان کې د دې ویروس د لېږد د ځنځیر د پرې کېدا لپاره بنسټیز ارزښت لري.

د افغانستان اسلامي امارت ویاند ذبیح الله مجاهد ویلي، چې د افغانستان اسلامي امارت د رهبر د حکم پر بنسټ په یو شمېر لوړو دولتي پوستونو کې نوې ټاکنې شوې دي.

د یاد فرمان پر بنسټ عزیز الرحمن منصور د پروان ولایت والي شو، تورجان احمدي د دایکندي ولایت د والي په توګه او محمد ادریس انوري د پروان پخواني والي د چارواداري عمومي ریاست د کلتوري او ټولنیزو چارو د رییس په توګه ټاکل شوي دي.

همدارنګه امین الله طیب د پکتیکا ولایت د پولیسو قومندان شو، ارسلا خروټي د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزارت د کلیوالي سیمو د مرستیال په توګه او محمد رباني ناصح د ښاري پراختیا او کور جوړونې وزارت د مالي او اداري مرستیال په توګه معرفي شوي دي.

په دې ټاکنو کې د مرستیال وزیرانو، پولیسو قومندانانو او ولایتي او مرکزي رییسانو پر کچه نورې ټاکنې هم رامنځته شوې دي.

په حکومت کې د بدلونونو ملاتړو ويلي، چې د تجربه لرونکو چارواکو ګومارنه د ادارې د دوام په ډاډمنولو کې مرسته کوي او د ادارې د مشرتابه د تشې مخه نیسي.

اسلامي امارت ویلي، چې وروستي ګومارنې د داخلي مدیریت ښه کولو، د فساد مخنیوي او د خدماتو وړاندې کولو ته وده ورکولو لپاره دي.

شنونکي یادونه کوي، چې د تجربې او نوښت ترمنځ توازن ممکن د دولتي ادارو د اغېزمنتوب ښه کولو لپاره اړین وي.