ملګرو ملتونو ويلي، په ۲۰۲۶ز.کال کې سېلابونو، ځمکښویېدنو، واورې اورښتونو او نورو طبیعي پېښو په افغانستان کې د ۹۷ زره او ۳۲۰ کسانو پر ژوند اغېز کړی دی، چې د بېوزلۍ، لوږې، زیان‌منو بنسټیزو جوړښتونو او د بشري مرستو د کمېدا ترڅنګ یې د کورنیو لپاره نوې ستونزې رامنځته کړې دي.

د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر(اوچا) د طبیعي پېښو د معلوماتو له مخې؛ د روان کال د جنورۍ له دوه‌یمې څخه د اګست تر درېیمې پورې په ټول افغانستان کې ۹۷ زره او ۳۲۰ کسان له طبیعي پېښو زیانمن شوي دي. دغه پېښې په ټولو ۳۴ ولایتونو او لږ تر لږه ۲۰۲ ولسوالیو کې رامنځته شوي او نږدې ۱۳ زره کورنۍ یې اغېزمنې کړې دي.

دغه راز لږ تر لږه ۹۷ کسان مړه او ۳۳۱ نور ټپیان شوي دي. سېلابونو او ناڅاپي طبیعي پېښو شاوخوا ۸۸ زره کسان زیانمن کړي.

د اوچا د څرګندونو له مخې، نږدې ۱۰ زره کورونه زیانمن شوي او له ۲۱۰۰ ډېر کورونه بشپړ ویجاړ شوي دي. په ډېرو سیمو کې کرنیزې ځمکې، څاروي، سړکونه، پلونه او د اوبو لګولو سیسټمونه هم زیانمن شوي دي.

ختیځ افغانستان؛ تر ټولو زیان‌منه سیمه

په ختیځ افغانستان کې له ۵۱ زره ډېر کسان زیانمن شوي او تر ټولو ډېر زیان په همدې سیمه کې ثبت شوی دی. غرنی جوړښت، تنګې درې او د سړکونو محدودې شبکې دغه سیمې د ناڅاپي سېلابونو او ځمکښویېدنو پر وړاندې  زیان‌منې کړې دي.

د جولای له شلمې څخه د اګست تر درېیمې پورې هم په غزني، کابل، کاپیسا، لغمان، لوګر، نورستان، پکتیا، پکتیکا، پنجشېر او پروان ولایتونو کې نږدې ۵۰۰۰ کسان له طبیعي پېښو زیانمن شوي دي. په دې لړ کې نورستان له تر ټولو سختو زیانونو سره مخ شوی دی.

سېلابونه؛ د خوړو خوندیتوب ته ګواښ

سېلابونه یوازې کورونه نه ویجاړوي؛ بلکې کرنیز محصولات، څاروي، د اوبو لګولو کانالونه او د خوراکي توکو د لېږد لارې هم له منځه وړي.

د هغو کلیوالو کورنیو لپاره، چې عاید او سپما یې محدوده ده؛ د کور یا د یوه کرنیز فصل د حاصل له لاسه ورکول د څو میاشتو بې‌عایدۍ او پر بشري مرستو د ډېرې اتکا پر معنا دي.

د خوړو نړیوال پروګرام ویلي، چې په روان کال کې ۳.۷ میلیون ماشومان او ۱.۲ میلیون امیندواره او شیدې ورکوونکې ښځې ښايي له حادې خوارځواکۍ سره مخ شي. دغه بنسټ د ۲۰۲۷ز.کال تر جنورۍ پورې د خوړو او تغذیې د مرستو د دوام لپاره ۵۴۰ میلیون ډالرو ته اړتیا لري.

بشري مرستې له بودجوي کمښت سره مخ دي

اوچا د ۲۰۲۶ز.کال د بشري مرستو د پروګرام لپاره ۱.۷۱ میلیارډ ډالرو ته اړتیا لري، چې له ۱۷.۵ میلیون اړمنو کسانو سره مرسته وکړي؛ خو تر اوسه د دې اړتیا یوازې شاوخوا څلورمه برخه بودجه برابره شوې ده.

یونیسف هم اټکل کړی، چې په ۲۰۲۶ز.کال کې شاوخوا ۲۱.۹ میلیون کسان، چې ۱۱.۶ میلیون یې ماشومان دي؛ په افغانستان کې بشري مرستو ته اړتیا ولري.

د اقلیم بدلون خطرونه زیاتوي

کارپوهان وايي، د تودوخې لوړېدل، د واورو او یخچالونو چټکه وېلې‌کېدا او د اورښتونو د بڼې بدلون کولی شي د ناڅاپي سېلابونو او وچکالۍ خطر زیات کړي.

په راپور کې ټینګار شوی، چې د وختي خبرداري سیسټمونو جوړول، د بېړنۍ وتنې لارو رامنځته کول، د خوندي سرپناه‌وو برابرول، د سړکونو او پلونو رغول او د سېلابونو پر وړاندې د مقاومت لرونکو بنسټیزو جوړښتونو پیاوړتیا کولی شي د ډېرې مرګ او ‌ژوبلې مخه ونیسي.

اصلي ننګونه یوازې له یوه سېلاب سره مبارزه نه‌ده؛ بلکې له کورنیو سره مرسته کول دي، چې خپل کورونه، کرنیزې ځمکې او د عاید سرچینې بېرته ورغوي او هره طبیعي پېښه یې بیا له صفر څخه د پیل کولو حالت ته اړ نه کړي.

د امریکا په بېلابېلو سیمو کې د سختې هوا او پیاوړې اوږدې څپې درانده بارانونه، بې‌ساري سېلابونه، ‌بړبړوکۍ او ویجاړوونکي بادونه رامنځته کړي، چې له کبله یې د منځنۍ لویدیځې برخې او اوهایو درې د اړوند سیمو څو کسان مړه شوي او پراخ زیانونه اوښتي دي.

اینډیانا یو له هغو ایالتونو څخه دی، چې تر ټولو ډېر زیان یې لیدلی دی.

چارواکو ويلي، د شنبې تر ورځې لږ تر لږه پېنځه کسان مړه شوي دي. دا پېښه له هغې وروسته رامنځته شوې، چې د څو ورځو درندو بارانونو سیندونه بې‌ساري کچې ته لوړ کړل. په ځینو سیمو کې یوازې په دوه ورځو کې له ۲۸ سانتي‌مټرو ډېر باران ورېدلی، چې د مرکزي اینډیانا په ځینو برخو کې یې د «ویټ» سیند کچه له اووه مټرو لوړه کړې او د ۱۹۱۳ز.کال راپدېخوا یې د اوبو پخواني ریکارډونه مات کړي دي.

د اینډیاناپولیس ښار له څه باندې ۳۰ کلونو راپدېخوا له تر ټولو سخت سېلاب سره مخ شوی، چې له کبله یې سلګونه کسان له خپلو کورونو ایستل شوي دي. د ژغورنې ډلو او اور وژونکو د کښتیو پر مټ هغه کسان ژغورلي، چې د اوبو د لوړېدا له کبله بند پاتې ول. د شنبې تر غرمې پورې په دې ښار کې لږ تر لږه ۹۵ کسان او ۴۵ کورني څاروي ژغورل شوي دي. د ایالت په څه باندې لسګونو ولسوالیو کې سیمه‌ییز بېړنی حالت اعلان شوی او په نورو سیمو کې هم سلګونه کسان له خپلو کورونو ایستل شوي دي.

سېلابونه د یوې سترې توپاني څپې له تېرېدا وروسته رامنځته شوي، چې د اوونۍ په پیل کې یې د ایلینوی، اینډیانا، اوهایو، کینټکي او لویدیځې ویرجینیا ایالتونه ځپلي وه. دغې توپاني څپې سخت بادونه، ‌بړبړوکۍ او درانده بارانونه له ځان سره لرل. د اینډیانا په ګیري ښار کې د باد چټکتیا شاوخوا ۱۵۹ کیلومټره په ساعت کې ثبت شوې او د شیکاګو په شاوخوا سیمو کې د بړبړوکو راپورونه ورکړ شوي دي.

دغو توپانونو د برښنا پراخې پرېکېدنې هم رامنځته کړې دي.

د توپانونو د شدت پر مهال د منځنيو لویدیځو برخو په ځینو سیمو کې له ۶۰۰ زره ډېر پېرېدونکي له برښنا بې‌برخې شوي وه. تړل شوې لارې، راغورځېدلې ونې او زیانمنې بېخبناوې د ژغورنې او پاک‌کارۍ چارې هم له ستونزو سره مخ کړې دي.

اوهایو هم سخته زیانمنه شوې ده؛ سېلابونو بیړني خدمات ګډوډ کړي او د یوه اصلاحي مرکز ۱۶ بندیان د برښنا د تندر له لګېدا ټپیان شوي دي.

چارواکو خبرداری ورکړی، چې د نورو سېلابونو او سختو توپانونو شونتیا لیدل کیږي؛ ځکه سیمه د خرابې هوا د پرله‌پسې څپو له ګواښ سره مخ ده.

ایلینوی سږ کال د بړبړوکو له ګڼو پېښو سره مخ شوې ده. د روان کال له پیل راپدېخوا په دې ایالت کې له ۲۰۰ څخه د ډېرو ‌بړبړوکو راپور ورکړ شوی، چې د دې ایالت د تېر کلني ریکارډ څخه ډېر دی او ایلینوی په یوه کال کې د ‌بړبړوکو د ثبت له ملي ریکارډ سره نږدې کوي.

د هوا وروستۍ پېښې په ۲۰۲۶ز.کال کې د امریکا د سختې هوا د پرله‌پسې څپو د پراخې لړۍ یوه برخه ده. د کال په لومړیو کې مرکزي او منځني لویدیځ ایالتونه د ‌بړبړوکو له سترو څپو سره مخ شول او له دښتو او جنوبي سیمو څخه تر منځني لویدیځ پورې پرله‌پسې سېلابونو او سختو تندرونو ګڼې سیمې زیانمنې کړې دي.

بېړنیو چارو چارواکو له خلکو غوښتي، چې له سېلاب‌ځپلو لارو او اوبو څخه ډډه وکړي، د تخلیې امرونه عملي کړي او د نورو خبرداریو په اړه هوښیار واوسي. په ډېرو سیمو کې اوسنی ګواښ یوازې توپانونه نه‌دي، بلکې د سیندونو د اوبو لوړېدل، ناثابتې ودانۍ، د برېښنا پرې شوي مزي او د برښنا اوږدمهاله پرېکېدا هم جدي خطرونه دي.

ویل کیږي، چې د منځني لویدیځ په ځینو سیمو کې د نورو بارانونو د شونتیا له کبله ښايي په تر ټولو سختو زیانمنو سیمو کې د بیارغونې چارې څو ورځې او یا ان څو اوونۍ وخت ونیسي.

د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام (WFP) ویلي؛ د اِل‌نینو زوروره اقلیمي پدیده ښايي د راتلونکي کال تر پایه د نړۍ په ځینو زیان‌منو سیمو کې نږدې ۴۹ میلیون نور کسان له سختې خوراکي ناامنۍ سره مخ کړي.

اِل‌نینو( یوه طبیعي پدیده ده، چې د آرام سمندر په استوایي برخو کې د اوبو د ناعادي تودوخې له کبله رامنځته کېږي او د نړۍ په ډېرو برخو کې اقلیمي بڼې بدلوي. دا پدیده کولی شي د تودوخې زیاتوالی، وچکالي، سېلابونه او د هوا اړوند بېلابېلې پېښې رامنځته کړي.) یا اِل‌نینو د آرام سمندر د اوبو د سطحې د تودوخې یوه دوره‌ییزه زیاتېدنه ده، چې د نړۍ د هوا بڼه بدلوي او ډېری وخت په سویلي افریقا کې وچکالۍ، د آسیا په ځینو برخو کې د موسمي بارانونو ځنډ او په نورو سیمو کې د اورښتونو ګډوډي رامنځته کوي.

د چارشنبې پر ورځ د دې بنسټ په خپاره شوي راپور کې راغلي، چې د ډېرې زورورې اِل‌نینو د رامنځته کېدا احتمال ۸۱ سلنه دی.

د راپور له مخې، د سمندر د سطحې تودوخه لږ تر لږه له ۱۹۸۲ز.کال راپدېخوا تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلې او ښایي دا د ۱۹۵۰ز.کال راپدېخوا تر ټولو پیاوړې اِل‌نینو وي.

د خوړو نړیوال پروګرام د خوړو د خوندیتوب او تغذیې د شننې د څانګې مشر ژان مارټین باور ویلي:« په تېرو وختونو کې دغو پدیدو د لوږې پراخ بحرانونه رامنځته کړي دي.»

د راپور له مخې، د هغو ۴۵ هېوادونو د ارزونې پر بنسټ، چې د اِل‌نینو د ناوړه اغېزو پر وړاندې ډېر زیان‌من بلل شوي؛ اټکل کېږي د سختې خوراکي ناامنۍ له ګواښ سره د مخ کسانو شمېر نږدې ۴۹ میلیون زیات شي او ټولټال ۲۷۴ میلیونو ته ورسېږي، چې د اوسني شمېر پر پرتله ۲۲ سلنه زیاتوالی ښيي.

د راپور له مخې، مرکزي امریکا او سویلي افریقا به تر ټولو ډېرې اغېزمنې سیمې وي. اټکل شوی، چې په مرکزي امریکا کې به د خوراکي ناامنۍ له ګواښ سره د مخ کسانو شمېر ۸۳ سلنه او په سویلي افریقا کې نږدې ۷۵ سلنه زیات شي.

همداراز اټکل کېږي، چې په سویلي افریقا، سویلي امریکا او کارابین کې به هره سیمه له ۱۲ میلیونو څخه ډېر نور کسان له سختې خوراکي ناامنۍ سره مخ شي.

باور ویلي، د ۲۰۲۵ز.کال د ښو حاصلاتو له کبله نړیوال خوراکي بازارونه د اِل‌نینو دورې ته په نسبتاً ښه وضعیت کې ننوتي؛ خو خبرداری یې ورکړی، چې په منځني ختیځ کې شخړې او د هوا له کبله د کرنیزو حاصلاتو احتمالي زیانونه ښایي د خوراکي توکو بیې نورې هم لوړې کړي.

د هغه په وینا، که څه هم پخوانیو اِل‌نینو پدیدو په نړیواله کچه د خوراکي توکو د بیو سترې لوړېدنې نه‌دي رامنځته کړي؛ خو سیمه‌ییز کمښت او لوړې بیې به د زیان‌منو کورنیو لپاره خوړو ته لاسرسی لا ستونزمن کړي.

راپور زیاتوي، په ۲۰۲۵ز.کال کې د امریکا او اروپایي مرستندویانو د مالي مرستو کمېدا د رامنځته کېدونکي بحران د څار بهیر هم اغېزمن کړی دی.

د باور د څرګندونو له مخې، د خوراکي خوندیتوب اړوند معلوماتو راټولول هم کم شوي، چې د اِل‌نینو د اغېزو ارزونه ستونزمنوي.

د خوړو نړیوال پروګرام په ۲۰۲۴ز.کال کې د شاوخوا ۱.۱ میلیون کورنیو سروې کړې وې؛ خو دا شمېر په ۲۰۲۵ز.کال کې نږدې ۸۰۰ زرو ته راکم شو او روان کال د مالي محدودیتونو له کبله نور هم کم شوی دی.

باور ټینګار کړی، چې د اِل‌نینو د ګواښ پر مهال د پرله‌پسې معلوماتو راټولول ډېر مهم دي؛ ځکه د څار کمزوري کېدل ښایي د راټوکېدونکو خوراکي بحرانونو پر وخت پېژندنه ستونزمنه کړي.

د خوړو نړیوال پروګرام همداراز ویلي، اوسني اټکلونه د ختیځې افریقا، ساحل، مرکزي امریکا او کارابین په ځینو برخو کې د اورښتونو د کموالي ښودنه کوي. په داسې حال کې، چې په سومالیا او ګاونډ سیمو کې د سېلابونو ګواښ زیاتېدلی شي.

د راپور له مخې؛ په سویلي او سویل‌ختیځه آسیا کې هم وچکالي، د موسمي بارانونو ګډوډي او سیمه‌ییز سېلابونه ښایي کرنیز تولید اغېزمن کړي.

دغه بنسټ ټینګار کړی، چې اټکلونه اوس هم بدلېدونکي دي او اغېزې به له یوې سیمې تر بلې توپیر ولري؛ خو حکومتونه او مرستندویه ادارې باید له وړاندې چمتووالی ونیسي.

د خوړو نړیوال پروګرام د اقلیم او بېړنیو پېښو پر وړاندې د چمتووالي څانګې مشر ریچارډ چولارټن ویلي، دغه بنسټ په ۱۸ هېوادونو کې د مخکېني چمتووالي پروګرامونه پراخ کړي او یوازې روان کال یې تر اوسه له ۱.۳ میلیون ډېرو کسانو ته نغدي او نورې مرستې رسولې، چې د سختو اقلیمي پېښو پر مهال ورسره مرسته وشي.