د ملګرو ملتونو تعلیمي، علمي او فرهنګي بنسټ( یونسکو) او د ماشومانو د ملاتړ صندوق( یونیسف) په یوه تازه راپور کې څرګنده کړې: د افغانستان له نیمايي ډېر هغه ماشومان، چې د لومړنیو زده‌کړو عمر لري؛ رسمي زده‌کړو ته لاسرسی نه‌لري او څه باندې ۲.۶ میلیون نجونې هم نه‌شي کولی له شپږم ټولګي پورته خپلې زده‌کړې روانې وساتي.

د دې دوه بنسټونو په ګډ راپور کې، چې« په ۲۰۲۶ز.کال کې د افغانستان د زده‌کړو وضعیت» نومېږي؛ خبرداری ورکړ شوی، چې د هېواد ښوونیز نظام د زده‌کړو لپاره د غوښتنې زیاتوالي، د نفوس د ودې، پرله‌پسې کړکېچونو، د پانګونې د کموالي او له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو د پراخې بېرته راستنېدا له کبله له زیاتېدونکو فشارونو سره مخ دی.

د راپور له مخې: په افغانستان کې د زده‌کړو عمر لرونکو کسانو، چې له اووه څخه تر ۱۸ کلونو پورې عمرونه لري؛ شمېر په ۲۰۱۹ز.کال کې له شاوخوا ۱۰.۴ میلیون څخه په ۲۰۲۴ کال کې ۱۱.۵ میلیون کسانو ته لوړ شوی، چې له کبله یې پر ښوونځیو، ښوونکو او ښوونیزو خدمتونو فشار زیات شوی دی.

دغه راز سږ کال له ګاونډ هېوادونو څخه څه باندې یو میلیون افغان کډوال هېواد ته راستانه شوي، چې څه باندې ۲۴۵ زره یې ماشومان دي.

په راپور کې زده‌کړو ته د لاسرسي نابرابرۍ ته نغوته شوې، چې د ۲۰۲۱ز.کال په اګست کې واک ته د اسلامي امارت له بیا رسېدا راپدېخوا څه باندې ۲.۶ میلیون نجونې له شپږم ټولګي څخه پورته له زده‌کړو بې‌برخې پاتې شوې دي.

د دغو دوه بنسټونو د څرګندونو له مخې؛ د ځوانو نجونو لپاره د بدیلو زده‌کړیزو فرصتونو لکه ټولنیزې زده‌کړې، د سواد زده‌کړې او مسلکي مهارتونو پروګرامونه، له لرې واټنه زده‌کړې او خصوصي تدریس، د هغوی د اړتیاوو د پوره کولو لپاره بسنه نه‌کوي.

په راپور کې راغلي، چې د ټولنې پر بنسټ شاوخوا پنځه زره او ۳۰۰ ښوونیزو ټولګیو نږدې ۱۶۲ زره زده‌کوونکو ته د زده‌کړو زمینه برابره کړې، چې ۶۴ سلنه یې نجونې دي؛ خو دغه پروګرامونه د رسمي او حضوري زده‌کړو ځای نه‌شي نیولی.

دغه راپور همدارنګه په ښوونیز نظام کې د هلکانو د ګډون د کموالي یادونه کړې او ویلي یې دي، چې د لومړنیو زده‌کړو د عمر شاوخوا ۵۳ سلنه ماشومان له رسمي عمومي زده‌کړو بې‌برخې پاتې دي.

له دې ننګونو سره- سره افغان کورنۍ اوس هم خپلو ماشومانو ته د زده‌کړو د فرصتونو برابرولو هڅې کوي.

د راپور له مخې، تېر کال شاوخوا ۶.۶ میلیون ماشومان په دولتي لومړنیو ښوونځیو کې شامل شوي، چې د ۲۰۲۲ز.کال پر پرتله شاوخوا ۵۶۰ زره کسان زیاتوالی ښيي؛ خو د نوم‌لیکنې دغه زیاتوالی د زده‌کړو عمر لرونکو ماشومانو د نفوس له ودې سره سمون نه‌لري.

په راپور کې د زده‌کړو کیفیت هم د اندېښنې وړ بلل شوی او راغلي، چې د یوې ټول‌هېوادیزې ارزونې له مخې؛ د څلورم ټولګي له نیمايي کم زده‌کوونکي د ژبې په برخه کې اړینو لومړنیو مهارتونو ته رسېدلي دي.

دغه راز د افغانستان د لوړو زده‌کړو برخه هم د ۲۰۲۱ز.کال له مخکنیو کلونو سره پر پرتله د پام وړ کوچنۍ شوې ده.

په راپور کې راغلي، اوس‌مهال د هېواد په پوهنتونونو کې شاوخوا ۲۰۸ زره زده‌کړیالان پر زده‌کړو بوخت دي. په داسې حال کې، چې دغه شمېر په ۲۰۲۴ز.کال کې شاوخوا ۱۸۹ زره او په ۲۰۲۰ز، کال کې نږدې ۴۳۰ زره کسان و.

یونسکو او یونیسف د افغان نجونو او ښځو د اړوند زده‌کړو د حق د بېرته ورکړې غوښتنه کړې او د پوهنې په برخه کې یې د پانګونې پر زیاتوالي، د ښوونکو د وضعیت پر ښه‌والي او د درسي توکو پر برابرولو ټینګار کړی دی.

دغو دوه بنسټونو خبرداری ورکړی، چې که د شته ننګونو د اواري لپاره بېړني ګامونه پورته نه‌شي؛ د افغانستان د ماشومانو او تنکیو ځوانانو یو بشپړ نسل به له زده‌کړیزو فرصتونو پاتې شي؛ دا هغه څه دي، چې د هېواد پر راتلونکې بیارغونه او پرمختګ ناوړه اغېزې لرلی شي.

د اسلامي همکاریو ټولنې د دفتر عمومي رییس او سفیر ډاکټر محمد بن سعید العیاش د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت د ډیپلوماسۍ په انستیتوت کې د ډیپلوماسۍ او د دې ټولنې د هڅو په اړه علمي وینا او څرګندونې کړې دي.

په دې ناسته کې د بهرنیو چارو وزارت د کارکوونکو ترڅنګ د بېلابېلو وزارتونو او امارتي ادارو یو شمېر مسوولانو هم ګډون کړی و.

محمد بن سعید العیاش په خپله وینا کې د عامه او څو اړخیزې ډیپلوماسۍ پر ارزښت، مهمو وسایلو او کاري میکانېزمونو خبرې وکړې او ګډونوالو ته یې د اسلامي همکاریو ټولنې د تاریخ، بېلابېلو اداري او تشکیلاتي جوړښت معلومات وړاندې کړل.

نوموړي همدارنګه د اسلامي همکاریو ټولنې په سرمشریزو او د بهرنیو چارو وزیرانو په غونډو کې د افغانستان په اړه د شویو پرېکړو په اړه معلومات ورکړل او څرګنده یې کړه، چې په کابل کې د دې ټولنې دفتر د یادو پرېکړو د پلي کېدا بهیر څاري.

د نوموړي د وینا یوه مهمه برخه په بېلابېلو برخو کې د افغانستان د ملاتړ لپاره د اسلامي همکاریو ټولنې هڅو او رول ته ځانګړې شوې وه.

د غونډې په پای کې ګډونوالو خپلې پوښتنې او لیدلوري شریک کړل او د مطرح شویو موضوعاتو په اړه هراړخیز بحث او اندونه وړاندې شول.

د امریکا په نیویارک کې یوې فډرالي محکمې د سې‌شنبې پر ورځ په لنډمهالي بڼه د ډونالډ ټرمپ د حکومت هغه پلان ودراوه، چې له مخې یې په امریکا کې نیول شوي افغان وګړي پاکستان یا افغانستان ته لېږدول کېدل.

اسوشیتیډ پرس خبري آژانس راپور ورکړی، چې دغه پرېکړه له هغې وروسته شوې، چې د کډوالو د حقونو مدافع بنسټونو او د امریکا د کانګرس لسګونو غړیو افغانستان ته د دغو کسانو د بېرته لېږلو په صورت کې د شکنجې، ځورونې او ان د مرګ له ګواښ څخه اندېښنه څرګنده کړه.

فډرالي قاضي والري کاپروني په یوه حکم کې امریکايي چارواکو ته لارښوونه کړې، چې تر شنبې ورځې پورې د دغو افغانانو له لېږدولو ډډه وکړي.

د دغه حکم له صادرېدا مخکې د امریکا حکومت محکمې ته ویلي وه، چې د دې هېواد د کډوالۍ او ګمرکونو اداره لږ تر لږه د اوونۍ تر پایه پاکستان یا افغانستان ته د افغان وګړو د لېږدولو لپاره د چارټر یا سوداګریزو الوتنو پلان نه‌لري.

د محکمې د هغو اسنادو له مخې، چې اسوشیتیډ پرس ترلاسه کړي، د امریکا حکومت پلان درلود، چې د دوشنبې پر ورځ د لويیزیانا ایالت له توقیف‌خونو څخه یو شمېر افغان کډوال په الوتکو کې پاکستان ته ولېږدوي.

دغه راز د امریکا د استازو جرګې او مشرانو جرګې له ۶۵ ډېرو غړیو د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو او د کورني امنیت وزیر مارک‌وین مولین ته په یوه لیک کې د زیان‌منونکو افغانانو د لېږدولو په اړه خبرداری ورکړی او څرګندوي، چې د دغو کسانو بېرته لېږل ښايي هغوی د شکنجې، څارنې او ان د مرګ له ګواښ سره مخ کړي.

د کډوالو د حقونو مدافع بنسټونو ويلي؛ له ۸۰ ډېرو افغان وګړو وروسته له هغې له بشري حقونو بنسټونو سره اړیکې نیولي، چې د امریکا د کډوالۍ ادارې له پاکستان څخه د احتمالي لېږدولو په اړه خبرتیاوې ورکړې دي. په دغو کسانو کې ښځې، د پولیسو یو افسر، د مذهبي لږکیو غړي او هغه کسان شامل دي، چې د کورنۍ غړیو یې د امریکا په پوځ کې دنده ترسره کړې ده.

د اسلامي امارت غبرګون

پاکستان ته د افغان وګړو د لېږدولو په اړه د راپورونو له خپرېدا وروسته د بهرنیو چارو وزارت د ویاند مرستیال ضیا احمد تکل د حکومت جدي اندېښنه څرګنده کړې ده.

هغه له امریکا غوښتي، چې د افغانستان د وګړو د برخلیک په اړه د پرېکړې پر مهال د هغوی مشروع حقونه او غوښتنې په پام کې ونیسي.

نوموړي ټینګار کړی، چې درېیم هېوادونه باید د یوه هېواد د وګړو د حقونو له په پام کې نیولو پرته د هغوی د برخلیک په اړه پرېکړه ونه‌کړي.

د لېږدول شویو افغانانو د برخلیک په اړه اندېښنې

د بشري حقونو بنسټونو خبرداری ورکړی، چې افغانستان ته د دغو کسانو بېرته لېږل ښايي هغوی له خپل‌سرو نیونو، اعدام، په عام محضر کې د دورو وهلو او غچ‌اخیستونکو تاوتریخوالو له ګواښ سره مخ کړي.

د افغان ایواک (AfghanEvac) بنسټ مشر شان ونډایور د محکمې له پرېکړې هرکلی کړی او ویلي یې دي، چې دا پرېکړه یو لنډمهالی فرصت دی، نه د افغانانو د لېږدولو د مخنیوي د هڅو پای.

هغه ټینګار کړی، چې په امریکا کې د نیول شویو افغان وګړو د خوندیتوب لپاره مبارزه به روانه وي.