ایران، افغانستان او تاجکستان په یوه درې‌اړخیزه غونډه کې د درې واړو هېوادونو ترمنځ د ټرانزیټي او سړکیز لېږد رالېږد د همکاریو د پراختیا لارې چارې وڅېړلې.

د ایران د لارو او ښار جوړونې وزارت ویلي، دغه غونډه د چنګاښ پر درویشتمه او څلیریشتمه / د جولای پر څوارلسمه او پېنځلسمه د خراسان رضوي ولایت په مرکز مشهد ښار کې د درې واړو هېوادونو د چارواکو پر ګډون جوړه شوې وه.

د یاد وزارت د څرګندونو له مخې، په دې غونډه کې د توکو د سړکیز لېږد رالېږد په برخه کې د درې‌اړخیزو همکاریو پیاوړتیا، د ټرانزیټي دهلېزونو فعالول، د سوداګریزو راکړو ورکړو زیاتوالی او د سیمه‌ییزو همکاریو پراختیا د بحث اړین ټکي وه.

د ایران د لارو او ښار جوړونې وزارت ټینګار کړی، چې دغه نوښت کولی شي نړیواله سوداګري آسانه او په سیمه کې له پرله‌پسې پرمختګ ملاتړ وکړي.

یاد وزارت زیاته کړې، چې د مشهد غونډه له ګډو ظرفیتونو څخه د غوره ګټې اخیستنې، د سیمه‌ییزو اړیکو د پیاوړتیا، په نړیوالو ټرانسپورټي دهلېزونو کې د سیمې د ونډې د زیاتوالي او د ټرانزیټي بنسټیزو پروژو د پراختیا لپاره اړین ګام بلل کېږي.

د قزاقستان د صنعت او ودانیزو چارو وزیر یرسعین ناګاسپایوف ویلي، چې هېواد یې د فلزاتو د ویلې کولو فابریکو او فلزي صنعتونو د اړتیا وړ اومه توکو د برابرولو لپاره له افغانستان او قرغزستان سره هوکړې کړې دي.

د قازاینفورم خبري آژانس د راپور له مخې؛ ناګاسپایوف د قزاقستان د دولت په غونډه کې ویل، چې د روان کال په لومړیو شپږ میاشتو کې د دغه هېواد د فلزي صنعت تولید ۹۷.۳ سلنې ته رسېدلی دی.

د نوموړي د څرګندونو له مخې، په دې برخه کې د تولید نسبي کمښت د ځینو صنعتي ودانیو د پلان شویو رغنیزو او د کورنیو معدني زېرمو د تدریجي کمېدا له کبله رامنځته شوی دی.

د قزاقستان د صنعت وزیر زیاته کړې، د اومه توکو د پرله‌پسې برابرونې لپاره د نویو تدابیرو له پلي کېدا سره د دې سکټور فعالیت د کال د لومړیو پېنځه میاشتو پر پرتله ۱.۸ سلنه ښه شوی دی.

هغه ویلي، چې کورنیو تولیدوونکو د مسو، جستو او سرو زرو د اومه توکو عرضه زیاته کړې، د جستو د غليظو معدني توکو لېږد بېرته پیل شوی او له افغانستان او قرغزستان څخه د معدني اومه توکو د واردولو لپاره هم هوکړې شوې دي.

ناګاسپایوف همداراز ویلي؛ د روان کال په لومړۍ نیمايي کې د قزاقستان د تولیدي سکټور وده ۹.۸ سلنې ته رسېدلې، چې تر ډېره د نویو فابریکو او صنعتي پروژو د پرانیستې پایله ده.

هغه ویلي؛ تر اوسه د ۲۵۲ میلیارډ ټنګو پر ارزښت ۷۴ پانګیزې پروژې ګټې اخیستنې ته سپارل شوې دي، چې له ۴ زره او ۳۰۰ څخه ډېرې دایمي دندې یې رامنځته کړې دي.

د قزاقستان حکومت پلان لري، چې د روان کال تر پایه د ۱.۷ ټریلیون ټنګو پر ټولیز ارزښت ۲۰۰ نورې پانګیزې پروژې هم عملي کړي.

د صادراتو کمښت او د اقلیمي بدلونونو اغېزو د دغه هېواد د ام بڼوال له درندو مالي زیانونو سره مخ کړي او د دې صنعت راتلونکی یې له جدي ننګونو سره مخ کړی دی.

د راپورونو له مخې، د پاکستان او افغانستان ترمنځ د لارو اوږدمهاله تړل کېدا د ام د صادراتو د کمېدو له مهمو لاملونو څخه دي. افغانستان، چې تل د پاکستان د کرنیزو محصولاتو له مهمو صادراتي بازارونو څخه ګڼل کېده؛ سږ کال یې د پاکستان د ام هیڅ بار نه‌دی ترلاسه کړی.

تېر کال پاکستان شاوخوا ۱۰۹ زره او ۶۰۰ ټنه ام صادر کړي وه، چې ۲۲ زره او ۵۰۰ ټنه افغانستان ته لېږدول شوي وه. په ۲۰۲۴ کې دا کچه ۲۸ زره او ۷۰۰ ټنو ته رسېدلې وه؛ خو سږ کال سره له دې، چې پاکستان د نړۍ بېلابېلو هېوادونو ته ام صادر کړي، افغانستان ته یې یو ټن ام هم نه‌دي لېږلي.

راپور زیاتوي، چې په ایران کې جګړې هم د سمندري لېږد رالېږد په بهیر کې د ګډوډۍ او د بار لېږد لګښتونو د لوړېدا له کبله خلیج هېوادونو ته د پاکستان د ام صادرات راکم کړي دي.

له همدې کبله متحده عربي اماراتو، چې د پاکستان د ام تر ټولو ستر بازار دی، صادرات کم شوي دي. که څه هم ایران او عمان ته صادرات زیات شوي؛ خو د نورو بازارونو زیانونه یې نه‌دي جبران کړي. د جولای تر شپږمې پاکستان یوازې ۴۲ زره او ۳۴۳ ټنه ام صادر کړي وه. په داسې حال کې، چې د تېر کال په همدې موده کې دا شمېر ۵۵ زره او ۶۸۴ ټنو ته رسېده.

د اقلیمي بدلونونو له کبله د تودوخې لوړېدل، نامنظم بارانونه، سخت توپانونه او د نباتي ناروغیو پراختیا د ام د حاصلاتو کیفیت او کچه هم راټیټه کړې ده.

د اقلیم بدلون د نباتي ناروغیو د پراخېدا لامل هم شوی دی. په سېند ایالت کې د ام د بدشکلۍ ناروغۍ پراخ زیانونه اړولي او بڼوالو د آفت‌وژونکو او فنګس ضد درملو لپاره ډېر لګښتونه کړي؛ خو مطلوبه پایله یې نه‌ده ترلاسه کړې. له همدې کبله سږ کال د لوړ کیفیت لرونکوA درجې امو پر ځای د B او C درجې امو ونډه ډېره شوې ده.

پاکستاني کارپوهان اټکل کوي، چې په روان فصل کې د ام تولید له ۲۰ څخه تر ۳۰ سلنې پورې کم شوی دی.

د سېند ایالت بڼوال وایي، د صادراتو کمښت او د بیو ټیټېدا ان د تولید لګښتونه هم نه‌دي ورپوره کړي، چې له کبله یې د ام د بڼوالۍ د راتلونکي په اړه اندېښنې زیاتې شوې دي.

دغه راز د صادراتو کمښت، د کورني بازار د غوښتنې ټیټېدا او د تولیدي لګښتونو لوړېدل د بڼوالو ګټه ډېره کمه کړې ده او که دا بهیر همداسې دوام وکړي؛ د پاکستان د بڼوالۍ او مېوو د تولید صنعت به له جدي ګواښ سره مخ شي.

په پاکستان کې دننه هم د انفلاسیون او د خلکو د پېرلو ځواک د کمېدو له امله د امو غوښتنه راټیټه شوې، ځکه ډېرې کورنۍ د لوړ کیفیت مېوې د پېرلو وس نه‌لري.

راپورونه ښيي، چې د مېوو د بڼونو ټوله کرنیزه ځمکه هم کمه شوې ده. دغه کچه په ۲۰۱۳ مالي کال کې له ۰٫۸۰ میلیون هکټاره څخه په ۲۰۲۴ مالي کال کې ۰٫۶۹ میلیون هکټاره ته راټیټه شوې ده. ډېر بڼوال د اوږدمهالو بڼونو پر ځای هغو کلنیو فصلونو ته مخه کوي، چې ژر او ډاډمن عاید ورکوي.

کارپوهان سپارښتنه کوي، چې پاکستان باید د اقلیمي بدلون پر وړاندې د زغملو وړ د مېوو په ډولونو، د بڼونو په نوې مدیریت، د مېوو په پروسس او د صادراتي بازارونو په پراخولو کې پانګونه وکړي، چې د اقلیمي بدلونونو او د نړیوالې سوداګرۍ د بدلېدونکو شرایطو پر وړاندې خپل د بڼوالۍ سکټور سیال وساتي.